Avvalo, maqsadni toʻgʻrilaylik!

      Комментарии к записи Avvalo, maqsadni toʻgʻrilaylik! отключены

Bir necha yil oldin jurnalimizda (“Jajji akademik” jurnali) “Tilga eʼtibor – elga eʼtibor” nomli sahifa ochib, unda ona tilidan qiziqarli, darsliklardan farq qiluvchi mashqlar va topshiriqlar berib borishga jazm qildik. Maktab dasrliklaridagi koʻr-koʻrona yod olishga qaratilgan qoidabozlik, grammatikaga asoslangan oʻqitish usuli bizni qoniqtirmasdi. Goʻyoki bola tilni emas, uning qonuniyatlarni bilishga, yod olishga majbur edi. Oʻshanda bu sahifani biror mutaxassisga topshirishga qaror qilib, boshqalardan ayricha fikrlaydigan pedagog-tilchilarni qidira boshladik. Tavsiya qilingan eng yaxshi nomzodlar bilan ishlay boshladik. Lekin ularning ayrimlari maqsadimizni tushunmas, qoidabozlikka asoslangan zerikarli ishlanmalarini koʻtarib kelaverishardi. Bir kuni shunday oʻqituvchilarning biri bilan suhbatlashib qoldim:
– Kechirasiz, mana 2-sinf Ona tili darsligini oling. “Jarangli va jarangsiz undoshlar” mavzusida berilgan qoida bir sahifani toʻldirib turibdi. Ayting-chi, shuni 8 yoshli bola hazm qila oladimi? Umuman, jarangli va jarangsiz undoshlarni qoidasi bilan bilish bolaga nima beradi? – soʻradim men.
– Bu nima deganingiz?! Axir bu savodxonlik uchun zarur-ku!
– Ha, oʻlmang, savodxonlik muhim. Lekin bola soʻzlashuvda ayrim tovushlar “p” aytilgani bilan, yozma nutqda “b” yozilishini tushunib olishi uchun “jarangli” yoki “jarangsiz” degan terminlarni bilishi, shunga bogʻliq murakkab qoidalarni yod olishi shartmi? Bu kabi savodxonlik malakalarini muayyan matn va mashq, shu jumladan, oʻqituvchining sodda tushuntirishlari asosida ham shakllantirish mumkin-ku!
– Qoida ham kerak-da, qoidani yodlamasa ertaga oʻqishga kira olmaydi-ku! – nahot shunga ham tushunmasang degandek jigʻibiyron boʻldi mutaxassis.
Barini tushungandek boʻldim. Har holda, men koʻrayotgan katta mantiqsizlik uchun asosli, yagona javob edi bu. Demak, biz bolaga oʻz ona tildan samarali foydalanishni emas, DTM testlarini qanday yechishni oʻrgatar ekanmiz. Darvoqe, bolalar buni yomon oʻzlashtirmayapti. Oliy taʼlim muassasalariga kirish sinovlaridagi ballarni qarang. Darsliklar asosida tuzilgan oʻta qiyin testlarni abituriyentlarimiz osonlikcha yechishmoqda va bu malaka yildan-yilga oʻsib bormoqda. Ammo keyin-chi? Yoshlarimizning milliy tilimiz bilan bogʻliq keyingi hayoti qanday kechdi? Afsuski, maktablarda ona tili darslariga eng koʻp soat ajratilishiga qaramay yoshlar savodsiz boʻlib qolishdi. Oʻzlari mustaqil kichikroq maqola yozish tugul, ilmiy-ommabop maqolalarni tushunishda, oʻzlashtirishda qiyinchiliklarga duch kela boshladilar. Aksar yoshlar oʻzbek tilida oʻz fikrini ravon, erkin yetkazishni bilmaydilar. Chunki biz maktablarda tilni amaliy jihatdan oʻrgatmaymiz. Zero, oldimizga qoʻyilgan maqsadning oʻzi toʻgʻri emas!
Shu sabab boʻldi-yu xorijliklar ona tilini qanday oʻrgatarkan degan savol bizni qiynay boshladi. Ish jarayonida ingliz, fin, turk maktablarida ona tilini oʻqitish metodologiyasi oʻrganildi. Maʼlum boʻldiki, ularda yondashuv butunlay boshqacha.
Jahon tajribasiga koʻra ona tilini oʻqitish bolada tilga doir toʻrt koʻnikmani shakllantirishga qaratiladi. Yaʼni oʻqib tushunish, tinglab tushunish, nutq soʻzlash va yozish koʻnikmalarini yaxshi oʻzlashtirgan oʻquvchi ona tilini biluvchi shaxs sifatida shakllangan hisoblanadi. Bunda asosan til qonuniyatlari emas, balki koʻproq tilning amaliy jihatlari oʻrgatiladi. Bu tizimning oʻziga xosligi shundaki, unda Ona tili faniga shunchaki oʻquv predmeti sifatida qaralmaydi. Til butun borliqni: tabiatni, jamiyatni, fanlarni, oʻzlikni anglash va oʻrganish vositasiga aylantiriladi. Oʻquvchi Ona tili fanini oʻzlashtirish jarayonida, uni turli ijtimoiy munosabatlarda qoʻllashni oʻrganadi. Matematika, fizika, kimyo, biologiya, geografiya, iqtisod, siyosat, jamiyatshunoslik kabi fanlarni oʻzlashtirishda til omilini his qiladi. Ertaga oʻzi muayyan soha mutaxassisiga aylanganida maktabda olgan bilimlari evaziga oʻzbek tilida ish yuritishga, nutq soʻzlashga, maqola yozishga, muhimi, teran fikrlashga qiynalmaydi.
Agar biz xorijiy tajribani oʻrganib, undan milliy tilimizga va mavjud shart-sharoitlarga mos jihatlarini oʻzlashtirar ekanmiz, tabiiyki, fan predmetlariaro muayyan struktural oʻzgarishlar qilishga ham majburmiz. Aks holda qilinayotgan oʻzgarishlardan maʼni boʻlmaydi. Yaʼni til oʻqitishdagi pirovard maqsadimiz oʻzgararkan, anʼanaviy fan tuzilmalarida oʻzgarishlar boʻlishi tayin. Shu jumladan, boshlangʻich sinflardagi Oʻqish va Ona tili fanining birlashtirilishi ham oldimizga qoʻyilgan maqsad hosilasidir.
Demak, biz endi bolalarimizga faqat oʻqishga kirishi, testni yaxshi yechishi uchun ona tilini oʻrgatmaymiz. Endi maktabda olingan bilimlar test sinovlaridan muvaffaqiyatli oʻtgandan keyin keraksiz boʻlib qolmaydi. Sababi biz bolalarni Ona tili fani vositasida katta hayotga tayyorlaymiz. Oldiga biror namuna qoʻyilmagunicha ariza yoza olmaydigan, kichikroq tadbir yoki marosimda toʻrtta gapni bir-biriga bogʻlab nutq soʻzlay olmaydigan avlodni yetishtirish bizning maqsadimiz emas! Shunday ekan, ona tili darsliklarimiz turli grammatik qoidalardan imkon qadar tozalanadi, “Maʼnodosh soʻzlar”, “Gapda soʻzlarning bogʻlanishi”, “Feʼl kesim va ot kesim”, “Ega ergash gapli qoʻshma gaplar” va h.k. kabi mavzular boʻlmaydi. Oʻquvchilar koʻproq matn bilan ishlaydi. Endi mavzular tilning muayyan ijtimoiy vaziyatlarda qoʻllanilishi nuqtayi nazaridan tanlanadi. Masalan, “Navbatda turishni bilasizmi?”, “Oy Yerdan kattami?” “Jamoat transportlari”, “Soʻzni topib ishlating”, “Oʻzim xarid qilaman”, “Jamgʻarma pullarim”, “Dasturchilik qanday kasb?”, “Huquqshunos – huquq posboni”, “Mening birinchi biznes loyiham”, “Nobel mukofoti”, “Bahslashganda hurmat qil”, “Oʻzbekchasi bor-ku?!”, “Sayyohlarga gidlik qilsam-chi?”, “Oq saroyga bitilgan hikmat”, “Turizm iqtisodimiz tayanchi”, “Mening blog postlarim”, “Muqobil energiya”, “Maktab gazetasining muharriri”, “Diqqat, korrupsiya!”, “Nanotexnologiyalar”, “Ijtimoiy tarmoqlar”, “Zamonamiz qahramonlari” kabi mavzular yangi dasturdan oʻrin olgan. Darsliklarda shu mavzular doirasida turli matnlar, dialoglar, sheʼrlar beriladi. Matn ostida berilgan topshiriq va mashqlar asosida esa bola til grammatikasiga doir koʻnikmalarni egallab boradi. Ha, eʼtibor qiling, darsliklarimiz grammatik qoidalardan holi boʻlishi, bola turli qoidalarni yod olishga majburlanmasligi mumkin. Lekin grammatik koʻnikmalar oʻz oʻrnida qoladi. Yangi dasturda shu kunga qadar mavjud boʻlgan grammatik koʻnikmalarning deyarli bari saqlab qolingan. Shunchaki, endi bu qoidalar amaliy jihatdan oʻrgatiladi. Ularning shakliga emas, mazmuniga urgʻu beriladi. Shunga muvofiq kelajakda DTM testlarining baholash mezonlari ham oʻzgaradi.
Xoʻsh, endi yuqoridagilardan kelib chiqib mulohaza qilaylik-chi. Yangi yondashuvga koʻra ona tili darsliklari oʻzgarsa, turli qoidalar oʻrniga koʻproq matnlar bilan ishlansa, shu fan doirasida bolada oʻqib tushunish koʻnikmasi ham rivojlantirilsa, unda oʻqish fani nega kerak? Qaytaga, oʻqish va ona tili fanlarini qoʻshib yuborib, bir matn asosida, ham oʻqish faniga doir, ham ona tiliga doir koʻnikmalarni uzviy olib borish samaraliroq emasmi? Bola hozirgina oʻqigan matnidan taʼsirlanib turgan, hali tasavvurlari sovib ulgurmagan vaqtda shu matn bilan bogʻliq ona tiliga doir mashq va topshiriqlarni berish butun dunyo tajribasida bor-ku. Yaʼni rivojlangan davlatlarning taʼlim tizimida ona tili va oʻqish fanlari bir-biridan ajratilmaydi. Zero bu ikki fanning maqsad va vazifasi deyarli bir xil. Bundan tashqari, bizda har ikki fandan ham bitta oʻqituvchi dars oʻtadi. Dars soatlari birlashsa, umumiy soat yuklamasiga, asosiysi, oʻqituvchining maoshiga taʼsir etmasa, bu bolalarimiz kelajagi uchun faqat foyda-ku! Yana joriy yildan kiritilgan Tarbiya fani ham mohiyatan amaldagi Oʻqish faniga xos vazifalarni bajaradi. Bu yangi darslikda ham didaktik ruhdagi hikoya va ertaklar, sheʼrlar berib boriladi.
Shunday ekan, xavotirga oʻrin yoʻq. Hozir amalga oshirilayotgan oʻzgarishlar faqat bugungi kunning mevasi emas. Oʻtgan oʻn yillar davomida grammatikaga asoslangan ona tili fanining samarasiz ekanligi, til oʻqitishdagi yondashuvni oʻzgartirish kerakligi haqida zamonamizning yetuk tilshunoslari, pedagoglari matbuotda koʻplab chiqishlar qilishgan. Ayniqsa, professor Baxtiyor Mengliyevning “Ma’rifat” gazetasida qilgan chiqishlarini yangicha yondashuvga oʻtish uchun dastlabki harakatlardan boʻlgan deyish mumkin. Yangi dastur, yangi fan, yangi darsliklar mavjud holatimiz, oʻtgan yillar davomida taʼlimda yoʻl qoʻyilgan xatolar chuqur tahlil qilingan holda, xorijlik va oʻzimizning mutaxassislar, amaliyotchi oʻqituvchilar ishtirokida yaratilmoqda. Asosiysi, oldimizga qoʻyilgan maqsad toʻgʻri.
Sa’dullo Quronov,
filologiya fanlari boʻyicha falsafa doktori