Akmeizm

Akmeizm (yun. acme – biror narsaning kamolot choʻqqisi) – XX asrning 10-yillarida rus sheʼriyatida vujudga kelgan adabiy oqim. A.ning nazariy asoslari N.S.Gumilev, S.M.Gorodetskiy, M.A.Kuzminlar tomonidan ishlab chiqilgan. Jumladan, N.S.Gumilev “Simvolizm merosi va akmeizm” nomli maqolasida simvolizm insonning idrok imkonidan tashqari narsalarni anglashga intilgani bekorligi, uni anglab boʻlmasligini taʼkidlaydi. S.Gorodetskiy esa simvolizm va akmeizm orasidagi ziddiyatni moddiy olamga munosabatda koʻradi. Unga koʻra, simvolistlar uchun olam faqat oʻzga olamlar soyasi sifatidagina ahamiyatli boʻlsa, akmeistlarga u bor holicha ham qadrli; simvolistlar uchun atirgul ilohiy ishq ramzi sifatidagina qadrli boʻlsa, akmeistlar uchun u oʻz holicha ham goʻzal va qadrlidir. S.Gorodetskiy akmeistlar dunyoni butunicha, butun goʻzalligu xunukligi bilan qabul qilganlarini, dunyoga muhabbat uning asosiy tamoyili ekanini taʼkidlaydi. A. namoyandalarining ijodiy faoliyati tabiiy tarzda kechuvchi hayotni, konkret his etiladigan dunyoni kuylash, soʻzning ramziy maʼnosi oʻrniga asl maʼnosini qaytarish shiorlari ostida kechdi. Ayni chogʻda, ulardagi hayotga, moddiy dunyoga muhabbat realizmga yaqinlashish deb tushunilmasligi kerak. Aksincha, ularning hayotni, dunyoni poetiklashtirishi mohiyatan reallikdan, uning muammolaridan qochishning bir koʻrinishi edi. Chunki ular, N.S.Gumilev aytmoqchi, nafaqat idrokdan tashqaridagi narsa-gʻoyalarni, balki shaxs evolyutsiyasini ham davr va makon shart-sharoitlari bilan bogʻliq anglab boʻlmaydi, bu “adabiy usul”dan boshqa narsa emas, deb biladilar. A.ning adabiy oqim sifatidagi faoliyati uzoq davom etmadi: 20-yillarning oʻrtalariga kelib tarqalib ketdi, uning saflarida boʻlgan ijodkorlarning koʻpchiligi shoʻro davrida turli tazyiqlarga duchor qilindilar. Ijodiy faoliyatini A. mavqeida boshlagan S.Gorodetskiy, A.Axmatova, O.Mandelshtam kabi iqtidorli shoirlarning ijodi rus poeziyasiga munosib hissa boʻlib qoʻshildi.

Акмеизм (юн. acme – бирор нарсанинг камолот чўққиси) – XX асрнинг 10-йилларида рус шеъриятида вужудга келган адабий оқим. А.нинг назарий асослари Н.С.Гумилев, С.М.Городецкий, М.А.Кузьминлар томонидан ишлаб чиқилган. Жумладан, Н.С.Гумилев “Символизм мероси ва акмеизм” номли мақоласида символизм инсоннинг идрок имконидан ташқари нарсаларни англашга интилгани бекорлиги, уни англаб бўлмаслигини таъкидлайди. С.Городецкий эса символизм ва акмеизм орасидаги зиддиятни моддий оламга муносабатда кўради. Унга кўра, символистлар учун олам фақат ўзга оламлар сояси сифатидагина аҳамиятли бўлса, акмеистларга у бор ҳолича ҳам қадрли; символистлар учун атиргул илоҳий ишқ рамзи сифатидагина қадрли бўлса, акмеистлар учун у ўз ҳолича ҳам гўзал ва қадрлидир. С.Городецкий акмеистлар дунёни бутунича, бутун гўзаллигу хунуклиги билан қабул қилганларини, дунёга муҳаббат унинг асосий тамойили эканини таъкидлайди. А. намояндаларининг ижодий фаолияти табиий тарзда кечувчи ҳаётни, конкрет ҳис этиладиган дунёни куйлаш, сўзнинг рамзий маъноси ўрнига асл маъносини қайтариш шиорлари остида кечди. Айни чоғда, улардаги ҳаётга, моддий дунёга муҳаббат реализмга яқинлашиш деб тушунилмаслиги керак. Аксинча, уларнинг ҳаётни, дунёни поэтиклаштириши моҳиятан реалликдан, унинг муаммоларидан қочишнинг бир кўриниши эди. Чунки улар, Н.С.Гумилев айтмоқчи, нафақат идрокдан ташқаридаги нарса-ғояларни, балки шахс эволюциясини ҳам давр ва макон шарт-шароитлари билан боғлиқ англаб бўлмайди, бу “адабий усул”дан бошқа нарса эмас, деб биладилар. А.нинг адабий оқим сифатидаги фаолияти узоқ давом этмади: 20-йилларнинг ўрталарига келиб тарқалиб кетди, унинг сафларида бўлган ижодкорларнинг кўпчилиги шўро даврида турли тазйиқларга дучор қилиндилар. Ижодий фаолиятини А. мавқеида бошлаган С.Городецкий, А.Ахматова, О.Мандельштам каби иқтидорли шоирларнинг ижоди рус поэзиясига муносиб ҳисса бўлиб қўшилди.