Irsol ul-masal

Irsol ul-masal (ar. ارسال المثل – maqol, masal keltirish) – mumtoz adabiyotdagi sheʼriy sanʼatlardan biri, sheʼrda maʼlum bir poetik maqsadda mashhur maqol, matal yoki hikmatli soʻz keltirish. Shoir biror fikrni oʻrtaga tashlar ekan, oʻz fikrining isboti, izohi, tasdigʻi uchun xalq maqollari, hikmatli iboralarni tamsil yoʻli bilan keltiradi. Bu uch xil koʻrinishda amalga oshishi mumkin:

1) maqol yoki matal “masaldurkim”, “masalkim”, “derlar”, “aytadilarki”, “elda bor shunday masal” kabi ishoralar bilan keltiriladi:

Kasb etar shohi Buxoro hazrati Xondin kamol,

Bu masaldur: “Oy etar xurshiddin nur iqtibos” (Nodira).

2) maqol yoki matal hech qanday ishoralarsiz aynan keltiriladi:

Yerga kirsam koshki, chun yetmas ul oyga ilik,

Mushkul ahvole tushubdur: “Yer qatiqu koʻk yiroq” (Lutfiy).

3) mazmuni bayt yoki misra ichiga singdirib yuborilgani holda maqol yoki matal oʻz shaklini butunlay yoʻqotishi, bir oz oʻzgartirishi yoki yangicha shaklga kelishi mumkin:

Sevgi dardidan mening ham boʻldi rangim kahrabo,

Yoʻq iloj, ne naf oʻkinmak boʻlmasa koʻzguda ayb (E.Vohidov).

Mazkur baytda “Yuzing qiyshiq boʻlsa, oynadan oʻpkalama” maqoli oʻzgargan shaklda berilyapti.

Agar baytda ishlatilayotgan maqol yoki matallar soni ikki yoki undan ortiq boʻlsa, irsol ul-masalayn deyiladi. Mas., Atoyining:

Boʻldi bagʻrim su gʻamingdin, yaxshilik qil sol sugʻa,

Oxir, ey gul, xirmanni albatta har ekkan oʻrar, –

baytida “yaxshilik qil suvga ot” va “har kim ekkanini oʻradi” maqollari singdirib yuborilgan.

Ирсол ул-масал (ар. ارسال المثل – мақол, масал келтириш) – мумтоз адабиётдаги шеърий санъатлардан бири, шеърда маълум бир поэтик мақсадда машҳур мақол, матал ёки ҳикматли сўз келтириш. Шоир бирор фикрни ўртага ташлар экан, ўз фикрининг исботи, изоҳи, тасдиғи учун халқ мақоллари, ҳикматли ибораларни тамсил йўли билан келтиради. Бу уч хил кўринишда амалга ошиши мумкин:

1) мақол ёки матал “масалдурким”, “масалким”, “дерлар”, “айтадиларки”, “элда бор шундай масал” каби ишоралар билан келтирилади:

Касб этар шоҳи Бухоро ҳазрати Хондин камол,

Бу масалдур: “Ой этар хуршиддин нур иқтибос” (Нодира).

2) мақол ёки матал ҳеч қандай ишораларсиз айнан келтирилади:

Ерга кирсам кошки, чун етмас ул ойга илик,

Мушкул аҳволе тушубдур: “Ер қатиқу кўк йироқ” (Лутфий).

3) мазмуни байт ёки мисра ичига сингдириб юборилгани ҳолда мақол ёки матал ўз шаклини бутунлай йўқотиши, бир оз ўзгартириши ёки янгича шаклга келиши мумкин:

Севги дардидан менинг ҳам бўлди рангим каҳрабо,

Йўқ илож, не наф ўкинмак бўлмаса кўзгуда айб (Э.Воҳидов).

Мазкур байтда “Юзинг қийшиқ бўлса, ойнадан ўпкалама” мақоли ўзгарган шаклда бериляпти.

Агар байтда ишлатилаётган мақол ёки маталлар сони икки ёки ундан ортиқ бўлса, ирсол ул-масалайн дейилади. Мас., Атойининг:

Бўлди бағрим су ғамингдин, яхшилик қил сол суға,

Охир, эй гул, хирманни албатта ҳар эккан ўрар, –

байтида “яхшилик қил сувга от” ва “ҳар ким экканини ўради” мақоллари сингдириб юборилган.