Tazkira

Tazkira (ar. تذكره– zikr etish, tilga olish, eslash) – Sharq mumtoz adabiyotida keng tarqalgan adabiy-tanqidiy janr. T.larda shoirlarning hayoti va ijodi haqidagi muxtasar maʼlumotlar zikr etilib, ularning asarlaridan namunalar (odatda, bir necha bayt hajmida) keltiriladi va ijodiga umumiy tarzda baho beriladi. T.larda ijodkorlar haqida maʼlumotlar berish bilangina cheklanib qolinmasdan, sheʼriyat va uning nazariy masalalari bilan bogʻliq eʼtiborga loyiq fikr-mulohazalar, maʼlum bir davr adabiy hayoti haqidagi muhim maʼlumotlar ham oʻrin oladi. Adabiyot tarixida shoirlargina emas, balki olimlar, avliyolar haqidagi T.lar ham yaratilgan (mas., A.Navoiy. “Nasoyim ul-muhabbat”; Sidqiy. “Tazkirai Imomi Aʼzam”). T. yozish anʼanasi dastlab arab va fors adabiyotlarida shakllangan boʻlib, keyinroq turkiy adabiyotda ham keng ommalashgan. T.ning eng qadimgi namunasi sifatida Abu Mansur as-Saolibiyning “Yatimat ad-dahr fi mahosili ahli asr” (“Zamona ahlining fazilatlari haqida yagona durdona”, XI asr) asari eʼtirof etiladi. Mazkur T.dan oʻsha davr Arab, Ajam, Movarounnahr, Xorazm va Xuroson adabiyoti va sanʼati haqidagi qimmatli maʼlumotlar oʻrin olgan. Turkiy tildagi ilk T. sifatida Navoiyning “Majolis un-nafoyis” asari koʻrsatiladi. T.lar mumtoz adabiyot tarixi, alohida ijodkorlar asarlarini, ular bilan bogʻliq nazariy masalalarni oʻrganishda muhim manba sanaladi. Jumladan, Muhammad Avfiy Buxoriyning “Lubob ul-albob” (“Bilimlar magʻzi”, XIII asr), Davlatshoh Samarqandiyning “Tazkirat ush-shuaro” (XV), Maleho Samarqandiyning “Muzakkir ul-ashob”(XIX asr), Rahmatulla Vozehning “Tuhfat ul-ahbob” (XIX asr), Fazliyning “Majmuai shoiron” (XIX asr), Ahmad Tabibiyning “Majmuai shoiron ” (XIX asr); XX asr boshlari adabiyoti haqida maʼlumot beruvchi Neʼmatulla Muhtaram, Mirsiddiq Hashmat va Abdilarning bir xil – “Tazkirat ush-shuaro” nomli, shuningdek, P.Qayumovning “Tazkirayi Qayyumiy” asarlari shunday T.lar sirasidandir.

Тазкира (ар. تذكره– зикр этиш, тилга олиш, эслаш) – Шарқ мумтоз адабиётида кенг тарқалган адабий-танқидий жанр. Т.ларда шоирларнинг ҳаёти ва ижоди ҳақидаги мухтасар маълумотлар зикр этилиб, уларнинг асарларидан намуналар (одатда, бир неча байт ҳажмида) келтирилади ва ижодига умумий тарзда баҳо берилади. Т.ларда ижодкорлар ҳақида маълумотлар бериш билангина чекланиб қолинмасдан, шеърият ва унинг назарий масалалари билан боғлиқ эътиборга лойиқ фикр-мулоҳазалар, маълум бир давр адабий ҳаёти ҳақидаги муҳим маълумотлар ҳам ўрин олади. Адабиёт тарихида шоирларгина эмас, балки олимлар, авлиёлар ҳақидаги Т.лар ҳам яратилган (мас., А.Навоий. “Насойим ул-муҳаббат”; Сидқий. “Тазкираи Имоми Аъзам”). Т. ёзиш анъанаси дастлаб араб ва форс адабиётларида шаклланган бўлиб, кейинроқ туркий адабиётда ҳам кенг оммалашган. Т.нинг энг қадимги намунаси сифатида Абу Мансур ас-Саолибийнинг “Ятимат ад-даҳр фи маҳосили аҳли аср” (“Замона аҳлининг фазилатлари ҳақида ягона дурдона”, XI аср) асари эътироф этилади. Мазкур Т.дан ўша давр Араб, Ажам, Мовароуннаҳр, Хоразм ва Хуросон адабиёти ва санъати ҳақидаги қимматли маълумотлар ўрин олган. Туркий тилдаги илк Т. сифатида Навоийнинг “Мажолис ун-нафойис” асари кўрсатилади. Т.лар мумтоз адабиёт тарихи, алоҳида ижодкорлар асарларини, улар билан боғлиқ назарий масалаларни ўрганишда муҳим манба саналади. Жумладан, Муҳаммад Авфий Бухорийнинг “Лубоб ул-албоб” (“Билимлар мағзи”, XIII аср), Давлатшоҳ Самарқандийнинг “Тазкират уш-шуаро” (XV), Малеҳо Самарқандийнинг “Музаккир ул-асҳоб”(XIX аср), Раҳматулла Возеҳнинг “Туҳфат ул-аҳбоб” (XIX аср), Фазлийнинг “Мажмуаи шоирон” (XIX аср), Аҳмад Табибийнинг “Мажмуаи шоирон ” (XIX аср); ХХ аср бошлари адабиёти ҳақида маълумот берувчи Неъматулла Муҳтарам, Мирсиддиқ Ҳашмат ва Абдиларнинг бир хил – “Тазкират уш-шуаро” номли, шунингдек, П.Қаюмовнинг “Тазкирайи Қайюмий” асарлари шундай Т.лар сирасидандир.