Tipiklashtirish

Tipiklashtirish – umumiylikning individuallashtirish orqali ifoda etilishi, konkret badiiy obraz (voqea-hodisa, hayotiy holat, xarakter va sh.k.)da muayyan davrga xos umumiy (tipik), xarakterli xususiyatlarni mujassamlagan holda aks ettirish, adabiyot va sanʼatdagi voqelikni badiiy idrok etish prinsiplaridan biri. Agar antik adabiyotda voqelikning badiiy idroki “tabiatga taqlid qilish” (mimesis), oʻrta asrlarda simvollar vositasida amalga oshgan boʻlsa, realizm bosqichiga kelib T. yetakchi prinsipga aylandi. T. adabiyotning bilish imkoniyatlarini kengaytirdi, chunki u oʻzigacha mavjud boʻlgan tamoyillarga xos kuchli tomonlarni birlashtirdi, yaʼni: agar mimesis voqelikdagi xususiy hollarga, simvollashtirish esa xususiyga koʻz yumgan holda umumiyga urgʻu bergan boʻlsa, T. bu ikkisini uygʻun birlikda olishni taqozo etadi. Adabiyotning bilish funksiyasini ustuvor bilgan realizm bosqichiga kelib T. oldingi planga chiqdi, endi “Tipiklashtirish ijodning qonunlaridan biri, usiz ijodning oʻzi mavjud emas” (V.G.Belinskiy) deb qarala boshlandi, xullas, T. realizmning nazariy asosi boʻlib qoldi. Shoʻro davri adabiyotida, garchi soʻzda ushbu prinsipning yetakchiligi eʼtirof etilsa ham, ijod amaliyotida voqelikning haqiqatda emas, balki sotsialistik realizm talabidan kelib chiqqan holda, mafkura nuqtai nazaridan xarakterli sanalgan xususiyatlari umumlashtirildi, badiiy asarlar shu nuqtai nazardan baholandi. Buning natijasida sxematizm T. deb tushunila boshlandi. Taʼkidlash kerakki, shoʻro davri adabiyoti sotsialistik realizm adabiyotigina boʻlib qolmadi, chunki haqiqiy sanʼatkorlar sxematizm bilan T.ni farqlay bildilar, shu prinsipga tayangan holda voqelikni badiiy idrok etishga intildilar. Xullas, hozirgi adabiyotshunoslikda T. masalasi birmuncha eʼtibordan qolgandek koʻrinsa-da, u realizmning asosiy prinsipi boʻlib qolaveradi.

Типиклаштириш – умумийликнинг индивидуаллаштириш орқали ифода этилиши, конкрет бадиий образ (воқеа-ҳодиса, ҳаётий ҳолат, характер ва ш.к.)да муайян даврга хос умумий (типик), характерли хусусиятларни мужассамлаган ҳолда акс эттириш, адабиёт ва санъатдаги воқеликни бадиий идрок этиш принципларидан бири. Агар антик адабиётда воқеликнинг бадиий идроки “табиатга тақлид қилиш” (мимесис), ўрта асрларда символлар воситасида амалга ошган бўлса, реализм босқичига келиб Т. етакчи принципга айланди. Т. адабиётнинг билиш имкониятларини кенгайтирди, чунки у ўзигача мавжуд бўлган тамойилларга хос кучли томонларни бирлаштирди, яъни: агар мимесис воқеликдаги хусусий ҳолларга, символлаштириш эса хусусийга кўз юмган ҳолда умумийга урғу берган бўлса, Т. бу иккисини уйғун бирликда олишни тақозо этади. Адабиётнинг билиш функциясини устувор билган реализм босқичига келиб Т. олдинги планга чиқди, энди “Типиклаштириш ижоднинг қонунларидан бири, усиз ижоднинг ўзи мавжуд эмас” (В.Г.Белинский) деб қарала бошланди, хуллас, Т. реализмнинг назарий асоси бўлиб қолди. Шўро даври адабиётида, гарчи сўзда ушбу принципнинг етакчилиги эътироф этилса ҳам, ижод амалиётида воқеликнинг ҳақиқатда эмас, балки социалистик реализм талабидан келиб чиққан ҳолда, мафкура нуқтаи назаридан характерли саналган хусусиятлари умумлаштирилди, бадиий асарлар шу нуқтаи назардан баҳоланди. Бунинг натижасида схематизм Т. деб тушунила бошланди. Таъкидлаш керакки, шўро даври адабиёти социалистик реализм адабиётигина бўлиб қолмади, чунки ҳақиқий санъаткорлар схематизм билан Т.ни фарқлай билдилар, шу принципга таянган ҳолда воқеликни бадиий идрок этишга интилдилар. Хуллас, ҳозирги адабиётшуносликда Т. масаласи бирмунча эътибордан қолгандек кўринса-да, у реализмнинг асосий принципи бўлиб қолаверади.