Abjad hisobi

Abjad hisobi – arab alifbosidagi harflarning har biri maʼlum songa tengligi asosida yuritiluvchi hisob. Yaʼni arab harflarining har biri alifbo tartibida maʼlum sonni ifodalaydi. Oson eslab qolinishi uchun sonlarni ifodalayotgan harflarni qatʼiy alifbo tartibida biriktirish orqali sakkizta sunʼiy soʻz hosil qilingan boʻlib, ular hech qanday lugʻaviy maʼnoga ega emas: abjad (ابجد), havvaz(هؤز), hutti (حطئ), kalaman (كلمن), saʼfas (سعفص), qarashat (قرشت), saxxaz (ثخذ), zazagʻ (ضظغ). A.h. atamasi mazkur soʻzlarning birinchisi nomidan kelib chiqqan. Shu sakkiz soʻz tarkibidagi qisqa unlilar istisno qilinsa, qolgan harflar 1 dan 1000 gacha boʻlgan sonlarni bildiradi (bu oʻrinda oʻzbek alifbosidagi “t”, “s”, “h”, “z” harflarining arab alifbosida turli koʻrinishlari mavjudligini hisobga olish kerak):

Sharq mumtoz sheʼriyatida A.h.dan u yoki bu voqea-hodisaning yuz berish vaqtini qayd etish (q. taʼrix), sheʼrda turli soʻz oʻyinlarini yuzaga keltirish kabi maqsadlarda samarali foydalanilgan. Shuningdek, A.h. imkoniyatlari chiston (q.), muammo (q.) kabi sheʼriy boshqotirma janrlarida ham keng istifoda etilgan.

Абжад ҳисоби – араб алифбосидаги ҳарфларнинг ҳар бири маълум сонга тенглиги асосида юритилувчи ҳисоб. Яъни араб ҳарфларининг ҳар бири алифбо тартибида маълум сонни ифодалайди. Осон эслаб қолиниши учун сонларни ифодалаётган ҳарфларни қатъий алифбо тартибида бириктириш орқали саккизта сунъий сўз ҳосил қилинган бўлиб, улар ҳеч қандай луғавий маънога эга эмас: абжад (ابجد), ҳавваз(هؤز), ҳутти (حطئ), каламан (كلمن), саъфас (سعفص), қарашат (قرشت), саххаз (ثخذ), зазағ (ضظغ). А.ҳ. атамаси мазкур сўзларнинг биринчиси номидан келиб чиққан. Шу саккиз сўз таркибидаги қисқа унлилар истисно қилинса, қолган ҳарфлар 1 дан 1000 гача бўлган сонларни билдиради (бу ўринда ўзбек алифбосидаги “т”, “с”, “ҳ”, “з” ҳарфларининг араб алифбосида турли кўринишлари мавжудлигини ҳисобга олиш керак):

Шарқ мумтоз шеъриятида А.ҳ.дан у ёки бу воқеа-ҳодисанинг юз бериш вақтини қайд этиш (қ. таърих), шеърда турли сўз ўйинларини юзага келтириш каби мақсадларда самарали фойдаланилган. Шунингдек, А.ҳ. имкониятлари чистон (қ.), муаммо (қ.) каби шеърий бошқотирма жанрларида ҳам кенг истифода этилган.