Adabiy anʼana

Adabiy anʼana – oʻtmish adabiyoti toʻplagan ijodiy tajribalar qaymogʻi, davrlar oʻtishi bilan ahamiyati va dolzarbligini yoʻqotmagan, boqiy qadriyatga aylanib, avloddan-avlodga oʻtib kelayotgan qismi. Demak, A.a. doirasiga oʻtmish adabiyoti erishgan yutuqlar, toʻplagan tajribalarning hammasi ham emas, balki uning muayyan davr ijodkorlari tomonidan dolzarb deb topilgan, boqiy qadriyat sifatida baholangan va oʻz ijodiy faoliyatlarida namuna deb hisoblagan qismigina kiradi. Har bir avlod oʻtmish adabiyotiga saylab munosabatda boʻladi, unga faol ijodiy yondashadi, salaflar tajribasini oʻz davri qoʻygan badiiy-estetik vazifalarni bajarishga xizmat qildiradi. Shunga koʻra, A.a. va yangilik (q. novatorlik) hamqadamligi qonuniy hodisa boʻlib, bu ikkisi dialektik aloqadagi birlikni tashkil etadi va adabiyot taraqqiyotining muhim ichki omiliga aylanadi. Har bir davr oʻzidan oldingi davr adabiyotida mavjud eng yaxshi jihatlarni oʻziga singdiradi va unga nimadir qoʻshishga intiladi, shu asosda taraqqiyot jarayonining uzluksizligi taʼminlanadi. Adabiyotdagi vorisiylik, A.a.larga sodiqlik milliy adabiyotdagi oʻziga xoslik, milliy qiyofani yoʻqotmaslik kafolatidir. Tabiiyki, boy A.a.ga tayangan adabiyotning rivojlanish imkoniyatlari boshqalarga nisbatan yuqori boʻladi. Mas., xalqimizning boy adabiy-madaniy anʼanalari XX asr boshlarida kuzatilgan yangi oʻzbek adabiyotining shakllanish jarayoni tez kechishini taʼminladi: adabiyotimiz juda qisqa fursat ichida jahon adabiyotidagi yutuqlarning koʻpini ijodiy oʻzlashtirdi, oʻzining badiiy arsenalini boyitdi. Aytaylik, roman Gʻarb adabiyotiga xos janr ekanligi, uning oʻzbek adabiyotida oʻzlashishi 20-yillarga toʻgʻri kelishi maʼlum. Biroq gʻarbona shakl milliy adabiyotimizni boyitdigina emas, balki adabiy anʼanalarimiz zaminida uning oʻzi ham boyidi – oʻzbek romanchiligi dunyoga keldi. Milliy romanchiligimizning ilk namunasi boʻlmish “Oʻtgan kunlar”dan boshlab “Otamdan qolgan dalalar”gacha boʻlgan namunalarida ming yilliklar bilan oʻlchanadigan adabiy-madaniy anʼanalarimiz izlari bor, shu tufayli ham u oʻzining qiyofasiga ega “oʻzbek romani”dir.

Адабий анъана – ўтмиш адабиёти тўплаган ижодий тажрибалар қаймоғи, даврлар ўтиши билан аҳамияти ва долзарблигини йўқотмаган, боқий қадриятга айланиб, авлоддан-авлодга ўтиб келаётган қисми. Демак, А.а. доирасига ўтмиш адабиёти эришган ютуқлар, тўплаган тажрибаларнинг ҳаммаси ҳам эмас, балки унинг муайян давр ижодкорлари томонидан долзарб деб топилган, боқий қадрият сифатида баҳоланган ва ўз ижодий фаолиятларида намуна деб ҳисоблаган қисмигина киради. Ҳар бир авлод ўтмиш адабиётига сайлаб муносабатда бўлади, унга фаол ижодий ёндашади, салафлар тажрибасини ўз даври қўйган бадиий-эстетик вазифаларни бажаришга хизмат қилдиради. Шунга кўра, А.а. ва янгилик (қ. новаторлик) ҳамқадамлиги қонуний ҳодиса бўлиб, бу иккиси диалектик алоқадаги бирликни ташкил этади ва адабиёт тараққиётининг муҳим ички омилига айланади. Ҳар бир давр ўзидан олдинги давр адабиётида мавжуд энг яхши жиҳатларни ўзига сингдиради ва унга нимадир қўшишга интилади, шу асосда тараққиёт жараёнининг узлуксизлиги таъминланади. Адабиётдаги ворисийлик, А.а.ларга содиқлик миллий адабиётдаги ўзига хослик, миллий қиёфани йўқотмаслик кафолатидир. Табиийки, бой А.а.га таянган адабиётнинг ривожланиш имкониятлари бошқаларга нисбатан юқори бўлади. Мас., халқимизнинг бой адабий-маданий анъаналари XX аср бошларида кузатилган янги ўзбек адабиётининг шаклланиш жараёни тез кечишини таъминлади: адабиётимиз жуда қисқа фурсат ичида жаҳон адабиётидаги ютуқларнинг кўпини ижодий ўзлаштирди, ўзининг бадиий арсеналини бойитди. Айтайлик, роман Ғарб адабиётига хос жанр эканлиги, унинг ўзбек адабиётида ўзлашиши 20-йилларга тўғри келиши маълум. Бироқ ғарбона шакл миллий адабиётимизни бойитдигина эмас, балки адабий анъаналаримиз заминида унинг ўзи ҳам бойиди – ўзбек романчилиги дунёга келди. Миллий романчилигимизнинг илк намунаси бўлмиш “Ўтган кунлар”дан бошлаб “Отамдан қолган далалар”гача бўлган намуналарида минг йилликлар билан ўлчанадиган адабий-маданий анъаналаримиз излари бор, шу туфайли ҳам у ўзининг қиёфасига эга “ўзбек романи”дир.