Aforizm

Aforizm (yun. aphorismos – taʼrif, ixcham ifoda) – muallifi maʼlum boʻlgan, ixcham shaklda va taʼsirli ifoda etilgan umumlashma fikr. A.ga berilgan taʼriflarda turlichalik mavjud: ayrim manbalarda A. aniq muallifga ega boʻlishi shart va shu narsa uni maqollardan farqlovchi asosiy jihat deyilsa, boshqalarida bu shart qoʻyilmaydi (q. aforistika). A.lar paydo boʻlishi jihatidan turlicha. Ayrim hollarda A. maxsus yaratiladi, bu holda uni tom maʼnoda janr deb hisoblash mumkin (mas., A.Qahhorning mashhur “Adabiyot atomdan kuchli, lekin uning kuchini oʻtin yorishga sarf qilish kerak emas”, degan gapi). Zero, bu holda ijodkorning hayotiy tajribasiga tayangan holda biron-bir masala yuzasidan umumlashma fikrini ifodalashga imkon beruvchi shakl hodisasi haqida gap boradi. Mas., A.Muxtorning “Tundaliklar”, Oʻ.Hoshimovning “Daftar hoshiyasidagi bitiklar”idan shu janrning koʻpgina yaxshi namunalari joy olgan. Biroq koʻp hollarda u yoki bu asardan olingan ixcham ibratli fikr ham A. sifatida ommalashadi (mas., “Sinchalak”dan: “Toʻkilgandan tomchilagan yomon...” yoki “Chalasavod kishi oʻzidan past, nima desa “hikmat” deb turadigan odamlar bilan ulfatchilik qilishga moyilroq boʻladi”).

Афоризм (юн. aphorismos – таъриф, ихчам ифода) – муаллифи маълум бўлган, ихчам шаклда ва таъсирли ифода этилган умумлашма фикр. А.га берилган таърифларда турличалик мавжуд: айрим манбаларда А. аниқ муаллифга эга бўлиши шарт ва шу нарса уни мақоллардан фарқловчи асосий жиҳат дейилса, бошқаларида бу шарт қўйилмайди (қ. афористика). А.лар пайдо бўлиши жиҳатидан турлича. Айрим ҳолларда А. махсус яратилади, бу ҳолда уни том маънода жанр деб ҳисоблаш мумкин (мас., А.Қаҳҳорнинг машҳур “Адабиёт атомдан кучли, лекин унинг кучини ўтин ёришга сарф қилиш керак эмас”, деган гапи). Зеро, бу ҳолда ижодкорнинг ҳаётий тажрибасига таянган ҳолда бирон-бир масала юзасидан умумлашма фикрини ифодалашга имкон берувчи шакл ҳодисаси ҳақида гап боради. Мас., А.Мухторнинг “Тундаликлар”, Ў.Ҳошимовнинг “Дафтар ҳошиясидаги битиклар”идан шу жанрнинг кўпгина яхши намуналари жой олган. Бироқ кўп ҳолларда у ёки бу асардан олинган ихчам ибратли фикр ҳам А. сифатида оммалашади (мас., “Синчалак”дан: “Тўкилгандан томчилаган ёмон...” ёки “Чаласавод киши ўзидан паст, нима деса “ҳикмат” деб турадиган одамлар билан улфатчилик қилишга мойилроқ бўлади”).