Analogiya

Analogiya (yun. analogia – oʻxshashlik, mushtaraklik) – adabiy asardagi obrazlar, syujet motivlari, ayrim epizodlar, xarakterlar va sh.k.larda kuzatiluvchi mushtaraklik, oʻxshashliklar. A.lar bitta asar doirasida ham, shu asar bilan boshqa (turli davr yoki turli milliy adabiyotlarga mansub) asarlar orasida ham kuzatilishi mumkin. Mas., “Oʻtgan kunlar” romanidagi Otabek va usta Olim, “Kecha”dagi Zebi va Maryam taqdirlari orasidagi A.lar yozuvchiga qiyos vositasida muayyan fikrlarni ifodalash, muammoni anglash va anglatishda muhim oʻrin tutadi. Shuningdek, asarda yozuvchi tomonidan ongli ravishda yoki boshqa sabablar bilan voqe boʻluvchi A.lar ham kuzatilishi mumkin. Mas., “Oʻtgan kunlar” bilan xalq dostonlari syujet motivlarida A.lar kuzatiladiki, ular gʻarb adabiyotiga xos roman janrini milliy zaminga oʻtqazilishi, milliy adabiy anʼanalar taʼsiri oʻlaroq voqe boʻlgan. Choʻlponning “Kecha” romani bilan A.Qodiriyning “Oʻtgan kunlar” va “Mehrobdan chayon”, L.Tolstoyning “Tirilish” va “Anna Karenina” romanlari orasida ham qator A.lar mavjud boʻlib, birlari ijodiy taʼsirlanish, boshqalari ijodiy musobaqa istagi natijasida yuzaga kelgan.

A.lar muayyan milliy adabiyot tarixining turli bosqichlari orasida ham, turli milliy adabiyotlar orasida ham kuzatilishi mumkin. Mas., oʻzbek jadid adabiyoti bilan 80-yillar oʻzbek sheʼriyati orasida qator gʻoyaviy-tematik va badiiy-uslubiy A.lar kuzatiladi; xuddi shu hol oʻzbek jadid adabiyoti bilan Yevropa maʼrifatchilik adabiyoti orasida ham mavjud. Bu esa A.ni tarixiy-qiyosiy adabiyotshunoslikning markaziy kategoriyalaridan biriga aylantiradi. Tarixiy-qiyosiy adabiyotshunoslik turli davr yoki turli milliy adabiyotlardagi A.larni aniqlash, ularning omillarini oʻrganish asosida koʻlamli nazariy umumlashmalar chiqarish, adabiyot taraqqiyotining umumiy qonuniyatlarini aniqlashni maqsad qiladi.

Аналогия (юн. analogia – ўхшашлик, муштараклик) – адабий асардаги образлар, сюжет мотивлари, айрим эпизодлар, характерлар ва ш.к.ларда кузатилувчи муштараклик, ўхшашликлар. А.лар битта асар доирасида ҳам, шу асар билан бошқа (турли давр ёки турли миллий адабиётларга мансуб) асарлар орасида ҳам кузатилиши мумкин. Мас., “Ўтган кунлар” романидаги Отабек ва уста Олим, “Кеча”даги Зеби ва Марям тақдирлари орасидаги А.лар ёзувчига қиёс воситасида муайян фикрларни ифодалаш, муаммони англаш ва англатишда муҳим ўрин тутади. Шунингдек, асарда ёзувчи томонидан онгли равишда ёки бошқа сабаблар билан воқе бўлувчи А.лар ҳам кузатилиши мумкин. Мас., “Ўтган кунлар” билан халқ достонлари сюжет мотивларида А.лар кузатиладики, улар ғарб адабиётига хос роман жанрини миллий заминга ўтқазилиши, миллий адабий анъаналар таъсири ўлароқ воқе бўлган. Чўлпоннинг “Кеча” романи билан А.Қодирийнинг “Ўтган кунлар” ва “Меҳробдан чаён”, Л.Толстойнинг “Тирилиш” ва “Анна Каренина” романлари орасида ҳам қатор А.лар мавжуд бўлиб, бирлари ижодий таъсирланиш, бошқалари ижодий мусобақа истаги натижасида юзага келган.

А.лар муайян миллий адабиёт тарихининг турли босқичлари орасида ҳам, турли миллий адабиётлар орасида ҳам кузатилиши мумкин. Мас., ўзбек жадид адабиёти билан 80-йиллар ўзбек шеърияти орасида қатор ғоявий-тематик ва бадиий-услубий А.лар кузатилади; худди шу ҳол ўзбек жадид адабиёти билан Европа маърифатчилик адабиёти орасида ҳам мавжуд. Бу эса А.ни тарихий-қиёсий адабиётшуносликнинг марказий категорияларидан бирига айлантиради. Тарихий-қиёсий адабиётшунослик турли давр ёки турли миллий адабиётлардаги А.ларни аниқлаш, уларнинг омилларини ўрганиш асосида кўламли назарий умумлашмалар чиқариш, адабиёт тараққиётининг умумий қонуниятларини аниқлашни мақсад қилади.