Antifrazis

Antifrazis (yun. anti – zidlik qoʻshimchasi, phrasis – gap, jumla) – kinoyaning faol qoʻllanuvchi koʻrinishi, nutq jarayonida soʻz yoki jumlaning teskari maʼnoda ishlatilishi. A. kontekstdan anglashilib turgan konkret hayotiy holatga, sogʻlom mantiqqa yoxud soʻzlovchining maqsadiga muvofiq kelmaydigan gap sifatida namoyon boʻladi. A. tasvir predmetiga yozuvchi munosabatini ifodalashda, ayniqsa, qoʻl keladi. M.M.Doʻstning “Isteʼfo” qissasida bu usuldan keng foydalanilgan. Mas., Binafshaxon qizini himoya qilib: “Qizimiz kimdan kam? Oʻzi husndor boʻlsa, diplomi yaqin qoldi, aqli-odobi joyida. Oʻzbekcha gapirishniyam biladi...” – deydi. Mantiqan qaraganda, “oʻz ona tilida gaplasha olish” fazilat emas, buning maqtovga doʻngani personaj maʼnaviy qiyofasini ochib beruvchi muhim chizgiga aylanadi. Ayni chogʻda, bu oʻrinda kinoya subyekti Binafshaxon emas, balki muallifning oʻzi, kinoya-A. yozuvchining qahramoniga, u mansub muhitga munosabatini ifodalaydi. Qissadagi boshqa bir personaj esa “oʻzimizdayam doʻxtir koʻp, barisi ota qadrdon, porayam soʻramaydi”, – deydiki, bu oʻrinda personaj ham, muallif ham birdek kinoya subyektidir. Har qanday kinoya singari A.ning mazmuni ham kontekstda reallashadi. Mas., birinchi misoldagi Binafshaxonning gapi zamirida kinoya borligini anglash uchun oʻtgan asrning 70 – 80-yillari muhiti, jamiyatda oʻz tili, milliy urf-odatlariga bepisand qarab, oʻzicha “madaniylash”gan, aslida esa “manqurt”lashgan qatlam paydo boʻlgani haqida tasavvurga ega boʻlish taqozo etiladi.

Антифразис (юн. anti – зидлик қўшимчаси, phrasis – гап, жумла) – киноянинг фаол қўлланувчи кўриниши, нутқ жараёнида сўз ёки жумланинг тескари маънода ишлатилиши. А. контекстдан англашилиб турган конкрет ҳаётий ҳолатга, соғлом мантиққа ёхуд сўзловчининг мақсадига мувофиқ келмайдиган гап сифатида намоён бўлади. А. тасвир предметига ёзувчи муносабатини ифодалашда, айниқса, қўл келади. М.М.Дўстнинг “Истеъфо” қиссасида бу усулдан кенг фойдаланилган. Мас., Бинафшахон қизини ҳимоя қилиб: “Қизимиз кимдан кам? Ўзи ҳусндор бўлса, дипломи яқин қолди, ақли-одоби жойида. Ўзбекча гапиришниям билади...” – дейди. Мантиқан қараганда, “ўз она тилида гаплаша олиш” фазилат эмас, бунинг мақтовга дўнгани персонаж маънавий қиёфасини очиб берувчи муҳим чизгига айланади. Айни чоғда, бу ўринда киноя субъекти Бинафшахон эмас, балки муаллифнинг ўзи, киноя-А. ёзувчининг қаҳрамонига, у мансуб муҳитга муносабатини ифодалайди. Қиссадаги бошқа бир персонаж эса “ўзимиздаям дўхтир кўп, бариси ота қадрдон, пораям сўрамайди”, – дейдики, бу ўринда персонаж ҳам, муаллиф ҳам бирдек киноя субъектидир. Ҳар қандай киноя сингари А.нинг мазмуни ҳам контекстда реаллашади. Мас., биринчи мисолдаги Бинафшахоннинг гапи замирида киноя борлигини англаш учун ўтган асрнинг 70 – 80-йиллари муҳити, жамиятда ўз тили, миллий урф-одатларига беписанд қараб, ўзича “маданийлаш”ган, аслида эса “манқурт”лашган қатлам пайдо бўлгани ҳақида тасаввурга эга бўлиш тақозо этилади.