Antiteza

Antiteza (yun. antithesis – qarshilantirish) – 1) obraz zamiridagi narsa, hodisa, tushunchalarni keskin qarshilantirishga asoslangan stilistik figura, bu maʼnoda tazodga toʻgʻri keladi. A. uslubiy bezak sifatida antik davrlardan boshlab keng qoʻllaniladi. A.da qarshilantirish, asosan, antonim soʻzlar vositasida voqe boʻladi, shu sababli ham u doim ochiq koʻzga tashlanadi. A. fikr-tuygʻuni aniq-ravshan, taʼkidlab, emotsional toʻyintirib ifodalashga xizmat qiladi. Mas., Ogahiyning “Ey shoh, karam aylar chogʻi teng tut yamonu yaxshini” misrasida “yamonu yaxshi” A.si “hammani, barchani” maʼnolarini beradi. Lekin uni shu soʻzlardan biri bilan almashtirib boʻlmaydi. Chunki “yamonu yaxshi” A.sida aytilmoqchi boʻlgan fikr “yaxshi demay, yomon demay – hammani” tarzida taʼkidlanib, konkretlashtirib ifoda etilmoqda; agar “teng tut hammani” deyilishida emotsional jihatdan neytrallik boʻlsa, A.da eʼtibordan chetda qolganlikdan kelgan alam-iztirob ham aks etadi; 2) hozirgi adabiyotshunoslikda A. termini stilistik figuragina emas, umuman kontrast maʼnosida ham ishlatiladi. Bu holda A.ga badiiy usul deb qaraladi hamda badiiy asardagi unsurlarining bir-biriga qarama-qarshi qoʻyilishi nazarda tutiladi.

Антитеза (юн. antithesis – қаршилантириш) – 1) образ замиридаги нарса, ҳодиса, тушунчаларни кескин қаршилантиришга асосланган стилистик фигура, бу маънода тазодга тўғри келади. А. услубий безак сифатида антик даврлардан бошлаб кенг қўлланилади. А.да қаршилантириш, асосан, антоним сўзлар воситасида воқе бўлади, шу сабабли ҳам у доим очиқ кўзга ташланади. А. фикр-туйғуни аниқ-равшан, таъкидлаб, эмоционал тўйинтириб ифодалашга хизмат қилади. Мас., Огаҳийнинг “Эй шоҳ, карам айлар чоғи тенг тут ямону яхшини” мисрасида “ямону яхши” А.си “ҳаммани, барчани” маъноларини беради. Лекин уни шу сўзлардан бири билан алмаштириб бўлмайди. Чунки “ямону яхши” А.сида айтилмоқчи бўлган фикр “яхши демай, ёмон демай – ҳаммани” тарзида таъкидланиб, конкретлаштириб ифода этилмоқда; агар “тенг тут ҳаммани” дейилишида эмоционал жиҳатдан нейтраллик бўлса, А.да эътибордан четда қолганликдан келган алам-изтироб ҳам акс этади; 2) ҳозирги адабиётшуносликда А. термини стилистик фигурагина эмас, умуман контраст маъносида ҳам ишлатилади. Бу ҳолда А.га бадиий усул деб қаралади ҳамда бадиий асардаги унсурларининг бир-бирига қарама-қарши қўйилиши назарда тутилади.