Badiha

Badiha (ar. بديهه – oʻylovsiz, birdaniga aytilgan chiroyli soʻz, topqirlik) – avvaldan maxsus tayyorlanmasdan, dafʼatan aytilgan sheʼr; ekspromt (q.). B. biror voqeadan qattiq taʼsirlanish, mushoiralarda oʻzga shoir aytgan sheʼrga javoban yoki qaltis vaziyatdan hozirjavoblik bilan chiqish zarurati tufayli yaratiladi. B. sheʼr shoirdan yuksak darajadagi obrazli tafakkurni, sheʼr texnikasini mukammal egallash, badiiy sanʼatlardan oʻrinli va mohirona foydalana olish, qonkret narsa-hodisa, voqea yoki holatni zudlik bilan va zakiyona baholab, ulardan badiiy umumlashma chiqara olish kabi malakalarni talab etadi. Manbalarda janr xususiyatlari jihatidan qulay boʻlgani uchun B.ning koʻproq ruboiy yoki qitʼa koʻrinishida bitilishi aytiladi. Mas., Boburning bir qator ruboiylari B. tarzida yozilgan: chogʻir majlislarida, qir-adirlar bagʻridagi sayrlarda, togʻlarda sarson yurgan kezlarida, uzoqlarda qolgan yaqinlaridan maktub yo biror xabar keltirilganda B. tarzida yaratilgan ruboiylardan bir qanchasi “Boburnoma”da eslatib oʻtilgan. Jumladan, Xoja Kalonning Dehlidagi uyi shiftiga bitib ketgan “Agar sogʻu salomat Sind daryosidan oʻtib olsam, yuzim qaro boʻlsin Hindni yana orzu havas qilsam” mazmunidagi baytiga javoban Bobur “Men dagʻi badihada bir ruboiy aytib, bitib yibordim” deydi-da, quyidagi ruboiyni keltiradi:

Yuz shukr de, Boburki, Karimu Gʻaffor,

Berdi senga Sindu Hindu mulk bisyor.

Issiqligʻiga gar senga yoʻqtur toqat,

Sovuq yuzin koʻray desang Gʻazni bor.

Soʻfizoda ham “badihagoʻy shoir” sifatida shuhrat qozongan. Uning turli munosabatlar bilan koʻcha devorlariga, darvozalarning tepasiga, choyxona eshiklariga yozib qoldirgan B.lari xalq orasida mashhur boʻlgan.

Бадиҳа (ар. بديهه – ўйловсиз, бирданига айтилган чиройли сўз, топқирлик) – аввалдан махсус тайёрланмасдан, дафъатан айтилган шеър; экспромт (қ.). Б. бирор воқеадан қаттиқ таъсирланиш, мушоираларда ўзга шоир айтган шеърга жавобан ёки қалтис вазиятдан ҳозиржавоблик билан чиқиш зарурати туфайли яратилади. Б. шеър шоирдан юксак даражадаги образли тафаккурни, шеър техникасини мукаммал эгаллаш, бадиий санъатлардан ўринли ва моҳирона фойдалана олиш, қонкрет нарса-ҳодиса, воқеа ёки ҳолатни зудлик билан ва закиёна баҳолаб, улардан бадиий умумлашма чиқара олиш каби малакаларни талаб этади. Манбаларда жанр хусусиятлари жиҳатидан қулай бўлгани учун Б.нинг кўпроқ рубоий ёки қитъа кўринишида битилиши айтилади. Мас., Бобурнинг бир қатор рубоийлари Б. тарзида ёзилган: чоғир мажлисларида, қир-адирлар бағридаги сайрларда, тоғларда сарсон юрган кезларида, узоқларда қолган яқинларидан мактуб ё бирор хабар келтирилганда Б. тарзида яратилган рубоийлардан бир қанчаси “Бобурнома”да эслатиб ўтилган. Жумладан, Хожа Калоннинг Деҳлидаги уйи шифтига битиб кетган “Агар соғу саломат Синд дарёсидан ўтиб олсам, юзим қаро бўлсин Ҳиндни яна орзу ҳавас қилсам” мазмунидаги байтига жавобан Бобур “Мен дағи бадиҳада бир рубоий айтиб, битиб йибордим” дейди-да, қуйидаги рубоийни келтиради:

Юз шукр де, Бобурки, Кариму Ғаффор,

Берди сенга Синду Ҳинду мулк бисёр.

Иссиқлиғига гар сенга йўқтур тоқат,

Совуқ юзин кўрай десанг Ғазни бор.

Сўфизода ҳам “бадиҳагўй шоир” сифатида шуҳрат қозонган. Унинг турли муносабатлар билан кўча деворларига, дарвозаларнинг тепасига, чойхона эшикларига ёзиб қолдирган Б.лари халқ орасида машҳур бўлган.