Badiiy asar

Badiiy asar – adabiyot va sanʼatning voqe boʻlish va yashash shakli, yaxlitlik kasb etgan obrazlar tizimi, badiiy muloqot vositasi. Keng maʼnoda B.a. sanʼatning u yoki bu turi (musiqa, rassomlik, haykaltaroshlik, kino, teatr va h.)ga mansub boʻlgan, insonning goʻzallik qonuniyatlari asosidagi ijodiy-ruhiy faoliyati mahsuli sifatida yaralgan yangi mavjudlikni anglatadi, yaʼni bu maʼnoda alohida olingan musiqa asari ham, haykal yoki rangtasvir ham, film yoki spektakl ham – bari B.a. sanaladi. Termin faol qoʻllanuvchi tor maʼnosida badiiy adabiyotga mansub boʻlgan “adabiy badiiy asar”ni bildiradi. Shu oʻrinda adabiyotga mansub etiluvchi asarlarning hammasi ham B.a. boʻlavermasligini, “adabiy asar” bilan “adabiy badiiy asar” tushunchalari farqlanishini taʼkidlash lozim (q. adabiyot, belletristika). Yaʼni “adabiy asar” tushunchasining qamrov doirasi keng boʻlib, “adabiy badiiy asar” uning tarkibiga kiradi. Mas., hikoya, qissa, roman, memuar, sayohatnoma, esse janrlarida bitilgan asarlarning hammasi – “adabiy asar”, biroq sanalganlar ichida hikoya, qissa va romanga nisbatangina “badiiy asar” deyish mumkin (q. poeziya). Adabiyotga mansub B.a. til vositalaridan tarkib topuvchi matn, u ham mohiyat eʼtibori bilan nutq hodisasidir. Nutq esa, maʼlumki, jarayon boʻlib, bu jarayonning amalga oshishi uchun adresant va adresatning boʻlishi talab etiladi. Yaʼni B.a. muloqot asosida dunyoga keladi: yozuvchi ijod onlarida tasavvuridagi oʻquvchi bilan muloqotda boʻladi – unga muayyan badiiy informatsiyani yetkazadi, oʻzining oʻy-hislari bilan oʻrtoqlashadi, u bilan bahslashadi, uni nimalargadir ishontirishga intiladi va h. Ayni shu muloqot – ijod jarayoni asar matnida muhrlanadi. Asarni oʻqish jarayonida muloqot qaytadan jonlanadi: endi yozuvchi “tasavvurdagi suhbatdosh” mavqeiga oʻtsa, oʻquvchi real suhbatdoshga aylanadi. Badiiyat hodisasi faqat ikki ong tutashgan nuqtada (M.Baxtin)gina, yaʼni ijod (yozuvchi va tasavvurdagi oʻquvchi) va oʻqish (oʻquvchi va tasavvurdagi yozuvchi) jarayonlaridagina mavjud. Boshqacha aytsak, matn oʻqish (hamda ijod) jarayonidagina B.a.ga, badiiyat hodisasiga aylanadi, oʻqilmagan paytda esa u bir jism – qogʻoz, muqova, rangdan iborat narsa, xolos. Shunga koʻra, B.a. soʻz sanʼatining voqe boʻlish (moddiylashish) shaklidir. Ikkinchi tomondan, oʻzida muloqot jarayonini aks ettirgan badiiy matnda keyingi muloqotlar potensial holda mavjud: u har gal oʻqilganda, muloqot (badiiyat hodisasi) jonlanaveradi, shunga koʻra, B.a. soʻz sanʼatining yashash shaklidir. Ijodkor va oʻquvchi orasidagi badiiy muloqotni amalga oshirishga xizmat qilgani uchun ham B.a. badiiy muloqot vositasi deb tushuniladi. B.a.da ijod jarayoni, sanʼatkor ongida kechgan ijodiy-ruhiy jarayon akslanadi. Sanʼatkorning ijod onlaridagi ijodiy-ruhiy holati betakror boʻlib, bitta daryoga ikki bora shoʻngʻib boʻlmaganidek, uning xuddi shu ijodiy-ruhiy holatga qayta tushishi mumkin emas. Demak, oʻzida muayyan ijodiy-ruhiy holatni aks ettirgan badiiy asar ham betakror (fenomenal) hodisadir. Ikkinchi tomondan, oʻsha ijodiy-ruhiy holatning oʻzi tom maʼnodagi butunlik, ijod onlarida reallikdan uzilib, Ideal oʻlchoviga oʻtgan sanʼatkorning maʼnaviy-ruhiy butunligi. B.a.dagi har bir unsur esa oʻsha betakror va butun ijodiy-ruhiy holat mahsuli, unda bironta ham ortiqcha unsur mavjud emas. Zero, asardagi barcha unsurlar, hatto bizga ortiqchadek tuyulganlari ham muallifning ijod onlaridagi ruhiy holatini, demakki, asarning mazmun-mohiyatini oʻzida aks ettiradi. Anglashiladiki, badiiy asar – butunlik, bu butunlikdagi biror-bir unsurni asar mazmun-mohiyatiga putur yetkazmagan holda olib tashlash mumkin emas. Sababi, badiiy asarni tashkil qilayotgan unsurlarning bari bir-biri bilan mustahkam aloqada, ayni shu aloqalar asosida butunlik yuzaga keladi, yaʼni badiiy asar – qismlardan tashkil topayotgan butunlik, sistem butunlikdir. Uning qismlari orasidagi aloqa shu qadar muhimki, ularning yetarlicha anglanmasligi asarni chala, oʻz mohiyatidan oʻzgacha tushunishga olib kelishi mumkin. Zero, har bir qism butun talabiga mos kiritilgan, demak, qismlar orqali butun tushuniladi, qismning mohiyati butun tarkibidagina namoyon boʻladi. Demak, B.a.ni oʻqiyotgan odamdan uning sistem butunlik ekanini hamisha yodda tutish, har bir qismni alohida va boshqa qismlar bilan aloqadorlikda, shuningdek, uni bir butun holicha ham tasavvur eta bilish talab qilinadi.

Бадиий асар – адабиёт ва санъатнинг воқе бўлиш ва яшаш шакли, яхлитлик касб этган образлар тизими, бадиий мулоқот воситаси. Кенг маънода Б.а. санъатнинг у ёки бу тури (мусиқа, рассомлик, ҳайкалтарошлик, кино, театр ва ҳ.)га мансуб бўлган, инсоннинг гўзаллик қонуниятлари асосидаги ижодий-руҳий фаолияти маҳсули сифатида яралган янги мавжудликни англатади, яъни бу маънода алоҳида олинган мусиқа асари ҳам, ҳайкал ёки рангтасвир ҳам, фильм ёки спектакль ҳам – бари Б.а. саналади. Термин фаол қўлланувчи тор маъносида бадиий адабиётга мансуб бўлган “адабий бадиий асар”ни билдиради. Шу ўринда адабиётга мансуб этилувчи асарларнинг ҳаммаси ҳам Б.а. бўлавермаслигини, “адабий асар” билан “адабий бадиий асар” тушунчалари фарқланишини таъкидлаш лозим (қ. адабиёт, беллетристика). Яъни “адабий асар” тушунчасининг қамров доираси кенг бўлиб, “адабий бадиий асар” унинг таркибига киради. Мас., ҳикоя, қисса, роман, мемуар, саёҳатнома, эссе жанрларида битилган асарларнинг ҳаммаси – “адабий асар”, бироқ саналганлар ичида ҳикоя, қисса ва романга нисбатангина “бадиий асар” дейиш мумкин (қ. поэзия). Адабиётга мансуб Б.а. тил воситаларидан таркиб топувчи матн, у ҳам моҳият эътибори билан нутқ ҳодисасидир. Нутқ эса, маълумки, жараён бўлиб, бу жараённинг амалга ошиши учун адресант ва адресатнинг бўлиши талаб этилади. Яъни Б.а. мулоқот асосида дунёга келади: ёзувчи ижод онларида тасаввуридаги ўқувчи билан мулоқотда бўлади – унга муайян бадиий информацияни етказади, ўзининг ўй-ҳислари билан ўртоқлашади, у билан баҳслашади, уни нималаргадир ишонтиришга интилади ва ҳ. Айни шу мулоқот – ижод жараёни асар матнида муҳрланади. Асарни ўқиш жараёнида мулоқот қайтадан жонланади: энди ёзувчи “тасаввурдаги суҳбатдош” мавқеига ўтса, ўқувчи реал суҳбатдошга айланади. Бадиият ҳодисаси фақат икки онг туташган нуқтада (М.Бахтин)гина, яъни ижод (ёзувчи ва тасаввурдаги ўқувчи) ва ўқиш (ўқувчи ва тасаввурдаги ёзувчи) жараёнларидагина мавжуд. Бошқача айтсак, матн ўқиш (ҳамда ижод) жараёнидагина Б.а.га, бадиият ҳодисасига айланади, ўқилмаган пайтда эса у бир жисм – қоғоз, муқова, рангдан иборат нарса, холос. Шунга кўра, Б.а. сўз санъатининг воқе бўлиш (моддийлашиш) шаклидир. Иккинчи томондан, ўзида мулоқот жараёнини акс эттирган бадиий матнда кейинги мулоқотлар потенциал ҳолда мавжуд: у ҳар гал ўқилганда, мулоқот (бадиият ҳодисаси) жонланаверади, шунга кўра, Б.а. сўз санъатининг яшаш шаклидир. Ижодкор ва ўқувчи орасидаги бадиий мулоқотни амалга оширишга хизмат қилгани учун ҳам Б.а. бадиий мулоқот воситаси деб тушунилади. Б.а.да ижод жараёни, санъаткор онгида кечган ижодий-руҳий жараён аксланади. Санъаткорнинг ижод онларидаги ижодий-руҳий ҳолати бетакрор бўлиб, битта дарёга икки бора шўнғиб бўлмаганидек, унинг худди шу ижодий-руҳий ҳолатга қайта тушиши мумкин эмас. Демак, ўзида муайян ижодий-руҳий ҳолатни акс эттирган бадиий асар ҳам бетакрор (феноменал) ҳодисадир. Иккинчи томондан, ўша ижодий-руҳий ҳолатнинг ўзи том маънодаги бутунлик, ижод онларида реалликдан узилиб, Идеал ўлчовига ўтган санъаткорнинг маънавий-руҳий бутунлиги. Б.а.даги ҳар бир унсур эса ўша бетакрор ва бутун ижодий-руҳий ҳолат маҳсули, унда биронта ҳам ортиқча унсур мавжуд эмас. Зеро, асардаги барча унсурлар, ҳатто бизга ортиқчадек туюлганлари ҳам муаллифнинг ижод онларидаги руҳий ҳолатини, демакки, асарнинг мазмун-моҳиятини ўзида акс эттиради. Англашиладики, бадиий асар – бутунлик, бу бутунликдаги бирор-бир унсурни асар мазмун-моҳиятига путур етказмаган ҳолда олиб ташлаш мумкин эмас. Сабаби, бадиий асарни ташкил қилаётган унсурларнинг бари бир-бири билан мустаҳкам алоқада, айни шу алоқалар асосида бутунлик юзага келади, яъни бадиий асар – қисмлардан ташкил топаётган бутунлик, систем бутунликдир. Унинг қисмлари орасидаги алоқа шу қадар муҳимки, уларнинг етарлича англанмаслиги асарни чала, ўз моҳиятидан ўзгача тушунишга олиб келиши мумкин. Зеро, ҳар бир қисм бутун талабига мос киритилган, демак, қисмлар орқали бутун тушунилади, қисмнинг моҳияти бутун таркибидагина намоён бўлади. Демак, Б.а.ни ўқиётган одамдан унинг систем бутунлик эканини ҳамиша ёдда тутиш, ҳар бир қисмни алоҳида ва бошқа қисмлар билан алоқадорликда, шунингдек, уни бир бутун ҳолича ҳам тасаввур эта билиш талаб қилинади.