Badiiy obraz

Badiiy obraz – adabiyot va sanʼatning fikrlash shakli, olam va odamni badiiy idrok etish vositasi, badiiyatning umumiy kategoriyasi. Lugʻaviy maʼnosida har qanday aksni bildiruvchi “obraz” soʻzi turli fan sohalarida (falsafa, psixologiya) muayyan terminologik maʼnoda qoʻllanadi. Jumladan, estetika va adabiyotshunoslikda u “badiiy obraz” maʼnosida tushuniladi. B.o. deganda, borliq (undagi inson, narsa, hodisa va h.)ning sanʼatkor koʻzi bilan koʻrilgan va ideal asosida ijodiy qayta ishlangan aksi tushuniladi. Albatta, bu aksda borliqning koʻplab tanish izlari bor, biroq endi u biz bilgan borliqning ayni oʻzi emas, balki undan shartlilik asosida ajralgan yangi mavjudlik – badiiy borliqdir. Xuddi shu hol B.o.ni obyektiv va subyektiv ibtidolar birligiga aylantiradi. Yaʼni, bir tomondan, borliqning aksi sifatida B.o. makon va zamonda mavjud boʻlgan konkret narsadek his etiladi. Ikkinchi tomondan, u tushuncha, tasavvur, faraz va sh.k. tafakkur unsurlariga xos xususiyatlarga ega: ijodkor B.o. vositasida fikrlaydi, borliqni oddiygina aks ettirmasdan, uni ijodiy qayta yaratadi. Shunga koʻra, B.o.ning vujudga kelishini quyidagicha sxemada koʻrsatish mumkin: borliqning hislar orqali ongda akslanishi – tafakkur kuchi bilan oʻz maʼnaviy-ruhiy ehtiyojlariga mos ijodiy qayta ishlash va umumlashtirish – konkret his etiladigan tarzda (B.o. shaklida) ifodalash. Konkret his etiladigan tarzda ifodalangan B.o. qator spetsifik xususiyatlarga ega. Avvalo, B.o. individuallashtirilgan umumlashma sifatida namoyon boʻladi. Voqelikdagi har bir narsa-hodisada turga xos umumiy xususiyatlar bilan uning oʻzigagina xos xususiyatlar mujassamdir. Narsa-hodisaning umumiy xususiyatlariga tayanuvchi abstrakt tafakkurdan farqli oʻlaroq, obrazli tafakkur uning individual xususiyatlariga tayangan holda fikrlaydi. Deylik, fan umuman odam haqida (mas., biolog umuman odamning fiziologik xususiyatlari haqida) soʻz yuritishi mumkin, biroq sanʼat hech vaqt umuman odam obrazini yarata olmaydi. Shu maʼnoda konkretlilik – B.o.ning muhim spetsifik xususiyatidir. Misol uchun, A.Oripovning “Ayol” sheʼridagi ayol obrazi oʻzida katta badiiy umumlashmani tashiydi va shu bilan birga u oʻquvchi tasavvurida konkret bir inson sifatida gavdalanadi. Sanʼat konkret narsa-hodisaning individual xususiyatlarini boʻrttirish orqali umumlashtirishga erishadi. Mas., A.Qahhor “Oʻgʻri” hikoyasida amin haqida: “ogʻzini ochmasdan qattiq kekirdi, keyin baqbaqasini osiltirib kuldi”, “chinchalogʻini ikkinchi boʻgʻinigacha burniga tiqib kuldi” qabilidagi individual belgilarni boʻrttiradi. Shu individual belgilarni boʻrttirish bilan adib zamona amaldorlariga xos umumiy xususiyatni – qoʻl ostidagi fuqaro taqdiriga befarqlikni koʻrsatadi. Yaʼni individuallashtirish hisobiga, bir tomondan, amin obrazi koʻz oldimizda konkret inson sifatida gavdalanadi, ikkinchi tomondan, obraz badiiy umumlashmalilik kasb etadi. Shu tariqa B.o.da bir-biriga zid ikki jihat (individuallik va umumiylik) uygʻun birikadi. Shunga oʻxshash, B.o. oʻzida aql bilan hisni ham birlashtiradi, shu bois uni ratsional va emotsional birlik sifatida tushuniladi. B.o.dagi ratsional jihat shuki, uning yordamida ijodkor oʻzini qiynagan muammolarni badiiy idrok etadi. Mas., “Kecha” romanidagi qator obrazlar yordamida Choʻlpon Turkistonning tarixiy taraqqiyoti masalalari, yurtining ertasi bilan bogʻliq muammolarni badiiy tadqiq etadi, obrazlar tizimi vositasida bu boradagi fikr-qarashlarini shakllantiradi va oʻzi anglagan haqiqatni badiiy konsepsiya (tugal bir qarash, tizim holidagi badiiy xulosa) tarzida ifoda etadi. Ayni paytda, asardagi obrazlarda adibning hissiy munosabati ham oʻz aksini topgan. Hissiy munosabat badiiy konsepsiyani shakllantirishda, asar mazmunining oʻquvchiga yetkazilishida muhim ahamiyat kasb etadi. Har bir konkret obrazning hissiy tonalligi turlicha boʻlib, bu, birinchi galda, ijodiy niyat bilan bogʻliqdir. “Kecha”ning boshlanishidayoq Choʻlpon Zebiga bir turli, Razzoq soʻfiga yana bir turli, Akbaraliga esa boshqa bir turli munosabatda boʻladi. Voqealar rivoji davomida hissiy munosabatda ham maʼlum oʻzgarishlar kuzatiladi. Jumladan, asar boshlanishidagi Zebiga shaydolik toʻla mehr susayib (adib xarakter mohiyatini xolis idrok etadi), Razzoq soʻfi yoki Akbaraliga nisbatan mazaxli nafrat qisman achinishga (adib ularning taqdiridagi fojelikni kashf etadi) aylanib boradi. Yaʼni xarakter mohiyatiga kirilgani sari hissiy munosabatda oʻzgarish yuzaga keladi. Hissiy munosabatdagi oʻzgarish oʻqish jarayonida kitobxonga ham oʻtadi va ayni shu narsa uni asar mazmunini adib istagandek tushunishiga yoʻnaltiradi. Demak, B.o.dagi ratsional va emotsional jihatlar uygʻunligi badiiy konsepsiyaning shakllantirilishida ham, ifodalanishida ham birdek muhim ekan.

B.o.ning muhim xususiyatlaridan yana biri uning koʻp maʼnoliligi boʻlib, bu uning metaforikligi va assotsiativligi bilan belgilanadi. B.o.ga xos “metaforiklik”ni “oʻxshashlik” bilangina bogʻlab qoʻymaslik lozim. Yaʼni “metaforiklik” deganda, B.o.ning bir narsa mohiyatini boshqa bir narsa orqali ochishga intilishi, sanʼatga xos fikrlash yoʻsini tushuniladi. Chinakam sanʼatkor nigohi mohiyatga qaratiladi, u narsa-hodisalar orasidagi tashqi oʻxshashlikka emas, nigohimizdan yashirin ichki oʻxshashligiga tayanib fikrlaydi. U biz kutmagan ichki oʻxshashlikni kashf etadi, natijada oʻsha biz bilgan narsa-hodisa koʻz oldimizda butkul yangicha bir tarzda gavdalanadi, oʻzining bizga noayon qirralarini namoyon qiladi. Mas., shoir (X.Davron) rangtasvir sanʼati haqida yozadi: “Musavvir boʻlmoq ersang, Tilingni sugʻurib ol Va yaradan toʻkilgan qon rangiga quloq sol”. Albatta, rangtasvirda ranglar “gapirishi” hammaga maʼlum, biroq ayni shu fikrni “gapirayotgan qon rangi” obrazi orqali berilgani – kashfiyot, metaforik fikrlash natijasi va xuddi shu narsa bizni hayratga soladi, shuurimizda muqim oʻrnashadi. Mohiyatga qaragan sanʼatkor qobigʻiga oʻralib yashayotgan odam bilan sassiq koʻlmakdagi tilla baliqcha yoxud oʻzida cheksiz kuch-qudrat sezgani holda maqsadsiz yashayotgan odam bilan bemaqsad uchib yurgan burgut orasida (A.Oripov), turgʻunlikning biqiq muhitida yashayotgan ziyoli bilan bir izdan betoʻxtov yurayotgan tramvay (A.Aʼzam) yoki qatagʻon sharoitida ijod qilayotgan shoir bilan vahshiy qoyalar orasida quyoshga oppoq gul uzatgancha nafis chayqalayotgan naʼmatak (Oybek) orasida oʻxshashliklar topadi, birining mohiyatini ikkinchisi orqali ochib beradi. Keltirilgan misollar obrazli tafakkurda yuksak darajadagi assotsiativlik boʻlishini koʻrsatadi. Maʼlumki, asssotsiativlik umuman inson tafakkuriga xos, tashqi olam taʼsirida ongimizda biror narsaning aksi paydo boʻlishi hamono u bilan bogʻliq assotsiatsiyalar ham uygʻonadi. Mas., “qish” deyilishi bilan xayolimizda assotsiativ tarzda “qor”, “sovuq”, “poʻstin”, “chana” kabi u bilan bogʻliq tushunchalar ham uygʻonadi. Obrazli tafakkur yuksak darajada assotsiativ sanalishiga sabab shuki, reallikda koʻrilgan bir narsa sanʼatkor xayolida butunlay boshqa bir narsani, u bilan mutlaqo aloqasi boʻlmagan narsani uygʻotishi mumkin. Shu bois ham sanʼatkor yuqoridagicha oʻxshashliklarni topadi va B.o.da aks etiradiki, natijada obraz yuksak darajadagi assotsiativlik kasb etadi, shu asosda u koʻp maʼnolilik xususiyatiga ega boʻladi. Buni, ayniqsa, assotsiativlik darajasi yuqori boʻlgan ramziy obrazlar misolida yaqqol koʻrishimiz mumkin. Mas., Oybekning “Naʼmatak” sheʼridagi tabiat manzarasini B.o. deb olsak, tabiiyki, uning birinchi maʼnosi tabiat manzarasining oʻzi. Holbuki, oʻz vaqtida shoir assotsiativ ravishda shu manzarada istibdod tuzumi sharoitidagi ijodkor taqdirini koʻrgan va shu maʼnoni ifodalagan. Shu bilan birga, obrazning maʼno koʻlami shular bilangina cheklanmaydi: oʻquvchi oʻz hayotiy tajribasi, sheʼrni oʻqish paytidagi ruhiy holati bilan bogʻliq ravishda unda tamom boshqa mazmunni, oʻz mazmunini ham topishi mumkin. Koʻp maʼnolilik nafaqat ramziy, balki tom maʼnodagi realistik obrazlarga ham xos, faqat bunda koʻp maʼnolilikning yuzaga kelish mexanizmi oʻzgacha, u B.o.ning yaxshi maʼnodagi notugalligi bilan bogʻliqdir. Sanʼatkor ifodalamoqchi boʻlgan fikr B.o.da tugal aytilmaydi (yaʼni kitobxon ogʻziga chaynab solib qoʻyilmaydi), B.o.ning ayrim chizgilari punktir (uzuk-uzuk chiziqlar) bilan tortiladi. Yaʼni sanʼatkor B.o.da maʼlum imkoniyatlar yaratadi-da, ularni roʻyobga chiqarishni oʻquvchiga qoldiradi. Bu xil imkoniyatlar, ayniqsa, “obyektiv tasvir” yoʻsinidan borilgan, yozuvchi xolis kuzatuvchi mavqeida turgan asarlarda kuchli namoyon boʻladi. Garchi asarda tasvirlangan narsa bitta boʻlsa-da, oʻquvchilar (ijodiy tasavvur imkoniyati, xarakteri, dunyoqarashi va b.ga koʻra) turlicha boʻlgani uchun konkret B.o. ularning ongida turlicha akslanadi, turli xulosalarga olib keladi. Shu bois ham oʻquvchilar tasavvurida minglab Otabegu Kumushlar, Qobil boboyu Saidalar, Zebiyu Miryoqublar yashaydi. B.o.ga xos shu xususiyat tufayli ham asarni turli davrlarda turlicha tushunish, uning zamiridan yangi-yangi maʼnolarni ochish imkoni yaratiladiki, ayni shu narsa chinakam sanʼat asarini boqiylikka daxldor etadi.

Бадиий образ – адабиёт ва санъатнинг фикрлаш шакли, олам ва одамни бадиий идрок этиш воситаси, бадииятнинг умумий категорияси. Луғавий маъносида ҳар қандай аксни билдирувчи “образ” сўзи турли фан соҳаларида (фалсафа, психология) муайян терминологик маънода қўлланади. Жумладан, эстетика ва адабиётшуносликда у “бадиий образ” маъносида тушунилади. Б.о. деганда, борлиқ (ундаги инсон, нарса, ҳодиса ва ҳ.)нинг санъаткор кўзи билан кўрилган ва идеал асосида ижодий қайта ишланган акси тушунилади. Албатта, бу аксда борлиқнинг кўплаб таниш излари бор, бироқ энди у биз билган борлиқнинг айни ўзи эмас, балки ундан шартлилик асосида ажралган янги мавжудлик – бадиий борлиқдир. Худди шу ҳол Б.о.ни объектив ва субъектив ибтидолар бирлигига айлантиради. Яъни, бир томондан, борлиқнинг акси сифатида Б.о. макон ва замонда мавжуд бўлган конкрет нарсадек ҳис этилади. Иккинчи томондан, у тушунча, тасаввур, фараз ва ш.к. тафаккур унсурларига хос хусусиятларга эга: ижодкор Б.о. воситасида фикрлайди, борлиқни оддийгина акс эттирмасдан, уни ижодий қайта яратади. Шунга кўра, Б.о.нинг вужудга келишини қуйидагича схемада кўрсатиш мумкин: борлиқнинг ҳислар орқали онгда аксланиши – тафаккур кучи билан ўз маънавий-руҳий эҳтиёжларига мос ижодий қайта ишлаш ва умумлаштириш – конкрет ҳис этиладиган тарзда (Б.о. шаклида) ифодалаш. Конкрет ҳис этиладиган тарзда ифодаланган Б.о. қатор специфик хусусиятларга эга. Аввало, Б.о. индивидуаллаштирилган умумлашма сифатида намоён бўлади. Воқеликдаги ҳар бир нарса-ҳодисада турга хос умумий хусусиятлар билан унинг ўзигагина хос хусусиятлар мужассамдир. Нарса-ҳодисанинг умумий хусусиятларига таянувчи абстракт тафаккурдан фарқли ўлароқ, образли тафаккур унинг индивидуал хусусиятларига таянган ҳолда фикрлайди. Дейлик, фан умуман одам ҳақида (мас., биолог умуман одамнинг физиологик хусусиятлари ҳақида) сўз юритиши мумкин, бироқ санъат ҳеч вақт умуман одам образини ярата олмайди. Шу маънода конкретлилик – Б.о.нинг муҳим специфик хусусиятидир. Мисол учун, А.Ориповнинг “Аёл” шеъридаги аёл образи ўзида катта бадиий умумлашмани ташийди ва шу билан бирга у ўқувчи тасаввурида конкрет бир инсон сифатида гавдаланади. Санъат конкрет нарса-ҳодисанинг индивидуал хусусиятларини бўрттириш орқали умумлаштиришга эришади. Мас., А.Қаҳҳор “Ўғри” ҳикоясида амин ҳақида: “оғзини очмасдан қаттиқ кекирди, кейин бақбақасини осилтириб кулди”, “чинчалоғини иккинчи бўғинигача бурнига тиқиб кулди” қабилидаги индивидуал белгиларни бўрттиради. Шу индивидуал белгиларни бўрттириш билан адиб замона амалдорларига хос умумий хусусиятни – қўл остидаги фуқаро тақдирига бефарқликни кўрсатади. Яъни индивидуаллаштириш ҳисобига, бир томондан, амин образи кўз олдимизда конкрет инсон сифатида гавдаланади, иккинчи томондан, образ бадиий умумлашмалилик касб этади. Шу тариқа Б.о.да бир-бирига зид икки жиҳат (индивидуаллик ва умумийлик) уйғун бирикади. Шунга ўхшаш, Б.о. ўзида ақл билан ҳисни ҳам бирлаштиради, шу боис уни рационал ва эмоционал бирлик сифатида тушунилади. Б.о.даги рационал жиҳат шуки, унинг ёрдамида ижодкор ўзини қийнаган муаммоларни бадиий идрок этади. Мас., “Кеча” романидаги қатор образлар ёрдамида Чўлпон Туркистоннинг тарихий тараққиёти масалалари, юртининг эртаси билан боғлиқ муаммоларни бадиий тадқиқ этади, образлар тизими воситасида бу борадаги фикр-қарашларини шакллантиради ва ўзи англаган ҳақиқатни бадиий концепция (тугал бир қараш, тизим ҳолидаги бадиий хулоса) тарзида ифода этади. Айни пайтда, асардаги образларда адибнинг ҳиссий муносабати ҳам ўз аксини топган. Ҳиссий муносабат бадиий концепцияни шакллантиришда, асар мазмунининг ўқувчига етказилишида муҳим аҳамият касб этади. Ҳар бир конкрет образнинг ҳиссий тоналлиги турлича бўлиб, бу, биринчи галда, ижодий ният билан боғлиқдир. “Кеча”нинг бошланишидаёқ Чўлпон Зебига бир турли, Раззоқ сўфига яна бир турли, Акбаралига эса бошқа бир турли муносабатда бўлади. Воқеалар ривожи давомида ҳиссий муносабатда ҳам маълум ўзгаришлар кузатилади. Жумладан, асар бошланишидаги Зебига шайдолик тўла меҳр сусайиб (адиб характер моҳиятини холис идрок этади), Раззоқ сўфи ёки Акбаралига нисбатан мазахли нафрат қисман ачинишга (адиб уларнинг тақдиридаги фожеликни кашф этади) айланиб боради. Яъни характер моҳиятига кирилгани сари ҳиссий муносабатда ўзгариш юзага келади. Ҳиссий муносабатдаги ўзгариш ўқиш жараёнида китобхонга ҳам ўтади ва айни шу нарса уни асар мазмунини адиб истагандек тушунишига йўналтиради. Демак, Б.о.даги рационал ва эмоционал жиҳатлар уйғунлиги бадиий концепциянинг шакллантирилишида ҳам, ифодаланишида ҳам бирдек муҳим экан.

Б.о.нинг муҳим хусусиятларидан яна бири унинг кўп маънолилиги бўлиб, бу унинг метафориклиги ва ассоциативлиги билан белгиланади. Б.о.га хос “метафориклик”ни “ўхшашлик” билангина боғлаб қўймаслик лозим. Яъни “метафориклик” деганда, Б.о.нинг бир нарса моҳиятини бошқа бир нарса орқали очишга интилиши, санъатга хос фикрлаш йўсини тушунилади. Чинакам санъаткор нигоҳи моҳиятга қаратилади, у нарса-ҳодисалар орасидаги ташқи ўхшашликка эмас, нигоҳимиздан яширин ички ўхшашлигига таяниб фикрлайди. У биз кутмаган ички ўхшашликни кашф этади, натижада ўша биз билган нарса-ҳодиса кўз олдимизда буткул янгича бир тарзда гавдаланади, ўзининг бизга ноаён қирраларини намоён қилади. Мас., шоир (Х.Даврон) рангтасвир санъати ҳақида ёзади: “Мусаввир бўлмоқ эрсанг, Тилингни суғуриб ол Ва ярадан тўкилган қон рангига қулоқ сол”. Албатта, рангтасвирда ранглар “гапириши” ҳаммага маълум, бироқ айни шу фикрни “гапираётган қон ранги” образи орқали берилгани – кашфиёт, метафорик фикрлаш натижаси ва худди шу нарса бизни ҳайратга солади, шууримизда муқим ўрнашади. Моҳиятга қараган санъаткор қобиғига ўралиб яшаётган одам билан сассиқ кўлмакдаги тилла балиқча ёхуд ўзида чексиз куч-қудрат сезгани ҳолда мақсадсиз яшаётган одам билан бемақсад учиб юрган бургут орасида (А.Орипов), турғунликнинг биқиқ муҳитида яшаётган зиёли билан бир издан бетўхтов юраётган трамвай (А.Аъзам) ёки қатағон шароитида ижод қилаётган шоир билан ваҳший қоялар орасида қуёшга оппоқ гул узатганча нафис чайқалаётган наъматак (Ойбек) орасида ўхшашликлар топади, бирининг моҳиятини иккинчиси орқали очиб беради. Келтирилган мисоллар образли тафаккурда юксак даражадаги ассоциативлик бўлишини кўрсатади. Маълумки, асссоциативлик умуман инсон тафаккурига хос, ташқи олам таъсирида онгимизда бирор нарсанинг акси пайдо бўлиши ҳамоно у билан боғлиқ ассоциациялар ҳам уйғонади. Мас., “қиш” дейилиши билан хаёлимизда ассоциатив тарзда “қор”, “совуқ”, “пўстин”, “чана” каби у билан боғлиқ тушунчалар ҳам уйғонади. Образли тафаккур юксак даражада ассоциатив саналишига сабаб шуки, реалликда кўрилган бир нарса санъаткор хаёлида бутунлай бошқа бир нарсани, у билан мутлақо алоқаси бўлмаган нарсани уйғотиши мумкин. Шу боис ҳам санъаткор юқоридагича ўхшашликларни топади ва Б.о.да акс этирадики, натижада образ юксак даражадаги ассоциативлик касб этади, шу асосда у кўп маънолилик хусусиятига эга бўлади. Буни, айниқса, ассоциативлик даражаси юқори бўлган рамзий образлар мисолида яққол кўришимиз мумкин. Мас., Ойбекнинг “Наъматак” шеъридаги табиат манзарасини Б.о. деб олсак, табиийки, унинг биринчи маъноси табиат манзарасининг ўзи. Ҳолбуки, ўз вақтида шоир ассоциатив равишда шу манзарада истибдод тузуми шароитидаги ижодкор тақдирини кўрган ва шу маънони ифодалаган. Шу билан бирга, образнинг маъно кўлами шулар билангина чекланмайди: ўқувчи ўз ҳаётий тажрибаси, шеърни ўқиш пайтидаги руҳий ҳолати билан боғлиқ равишда унда тамом бошқа мазмунни, ўз мазмунини ҳам топиши мумкин. Кўп маънолилик нафақат рамзий, балки том маънодаги реалистик образларга ҳам хос, фақат бунда кўп маънолиликнинг юзага келиш механизми ўзгача, у Б.о.нинг яхши маънодаги нотугаллиги билан боғлиқдир. Санъаткор ифодаламоқчи бўлган фикр Б.о.да тугал айтилмайди (яъни китобхон оғзига чайнаб солиб қўйилмайди), Б.о.нинг айрим чизгилари пунктир (узук-узук чизиқлар) билан тортилади. Яъни санъаткор Б.о.да маълум имкониятлар яратади-да, уларни рўёбга чиқаришни ўқувчига қолдиради. Бу хил имкониятлар, айниқса, “объектив тасвир” йўсинидан борилган, ёзувчи холис кузатувчи мавқеида турган асарларда кучли намоён бўлади. Гарчи асарда тасвирланган нарса битта бўлса-да, ўқувчилар (ижодий тасаввур имконияти, характери, дунёқараши ва б.га кўра) турлича бўлгани учун конкрет Б.о. уларнинг онгида турлича аксланади, турли хулосаларга олиб келади. Шу боис ҳам ўқувчилар тасаввурида минглаб Отабегу Кумушлар, Қобил бобою Саидалар, Зебию Мирёқублар яшайди. Б.о.га хос шу хусусият туфайли ҳам асарни турли даврларда турлича тушуниш, унинг замиридан янги-янги маъноларни очиш имкони яратиладики, айни шу нарса чинакам санъат асарини боқийликка дахлдор этади.