Badiiy obraz turlari

Badiiy obraz turlari – adabiyotshunoslikda badiiy obrazlar turlicha tasnif etiladi, bu turlichalik tasnif uchun qaysi jihat asos qilib olingani bilan bogʻliqdir. Jumladan, ijodkor estetik ideali bilan munosabatiga koʻra ijobiy va salbiy obrazlar, ijodiy metodga koʻra realistik, romantik va b., yaratilish usuliga koʻra fantastik, grotesk va b., xarakter xususiyati va estetik belgisiga koʻra tragik, satirik, yumoristik obrazlar farqlanaveradi. Shuningdek, baʼzan badiiy obrazning tasvir planidan kelib chiqib, inson obrazi, jonivorlar obrazi, narsa-buyumlar obrazi tarzidagi atamalar ham qoʻllanadi. Albatta, ilmiy muomalada bu kabi tasniflar, atamalar ham oʻrni bilan kerak. Biroq mavjud tasniflarning hech biri badiiy obrazlarni toʻla qamrab ololmaydi. Qamrov koʻlami kengroq tasniflardan biri badiiy obrazlarni 1) predmetlilik darajasi; 2) umumlashtirish darajasi; 3) tasvir va ifoda qatlamlari munosabati (strukturasi)ga koʻra guruhlashni (M.Epshteyn) koʻzda tutadi.

Predmetlilik darajasi deyilganda, badiiy obraz tasvirlayotgan narsaning koʻlami nazarda tutilib, bu jihatdan badiiy reallik toʻrtta sathdan tarkib topadi: 1) detal obrazlar; 2) voqea-hodisalar obrazi; 3) xarakter va sharoit; 4) dunyo va taqdir obrazi (badiiy reallik). Detal obrazlar (tafsilotlar, narsa-buyumlar, portret, peyzaj)dan badiiy reallikning ikkinchi qatlami – ichki yoki tashqi harakatdan tarkib topuvchi voqea-hodisalar obrazi oʻsib chiqadi. Shu harakat ortida turib uni yurgizayotgan “xarakter va sharoit” uchinchi qatlamni tashkil qiladi va oldingilarini birlashtirgan holda “dunyo va taqdir” obrazini yuzaga keltiradi. Yaʼni badiiy reallik gʻishtchalardan – butunni tashkil qiluvchi unsurlardan tashkil topadi, bu unsurlar oʻzaro predmetlilik darajasi, tasvir koʻlami jihatidan farqlanadi.

Umumlashtirish darajasiga koʻra badiiy obrazning qator koʻrinishlari farqlanadi. Jumladan, inson obraziga tatbiqan individual obraz, xarakter va tip ajratiladi. Biroq bularning orasidagi farq doim ham yaqqol emas, bu xil tasnifda muayyan shartlilik saqlanib qoladi. Individual obraz deb oʻziga xos feʼl-atvori, gap-soʻzlari, betakror xarakter xususiyatlari bilan namoyon boʻluvchi obraz tushuniladi (mas., “Oʻtmishdan ertaklar”dagi Babar, “Mening oʻgʻrigina bolam” hikoyasidagi Roqiya bibi). Xarakter esa muayyan davr va muhit kishilariga xos eng muhim, xarakterli umumiy xususiyatlar bilan alohida shaxsga xos individual xususiyatlarni oʻzida mujassam etgan obrazdir. Muayyan ijtimoiy-tarixiy sharoit, davr va muhitga xos muhim xarakterli xususiyatlarni oʻzida namoyon etgan obraz esa tip deb yuritiladi. Umumlashtirish darajasiga koʻra badiiy obrazning yana adabiy-madaniy anʼanalar doirasida muayyan turgʻun shaklga aylanib, asardan asarga koʻchib yurish xususiyatiga ega boʻlgan motiv, topos, arxetip deb yuritiluvchi koʻrinishlari ham ajratiladi. Motiv (motiv obraz) shakliy va mazmuniy jihatlardan muayyan turgʻunlik kasb etgan, bir yoki bir necha ijodkorning asarlarida qaytarilib turishi bilan ularning ijodiy intilishlarini namoyon etib turuvchi obrazdir. Mas., Choʻlpon ijodi uchun “yoʻl” obrazi motiv sanalishi mumkin. Chunki bu obraz uning ham sheʼriy, ham nasriy asarlarida tez-tez takrorlanadi. Yoki “yulduz”, “yoʻlchi” motivlari XX asr 20 – 30-yillari sheʼriyatida, xususan, A.Fitrat, Choʻlpon, Oybek va U.Nosir asarlarida koʻp uchraydi. Topos motivga nisbatan kengroq tushuncha boʻlib, u milliy madaniyatda katta bir adabiy davr mobaynida takrorlanuvchi obraz sanaladi. Oʻzbek mumtoz sheʼriyatidagi paygʻambarlar obrazlari, gul va bulbul, sham va parvona kabi takrorlanuvchi obrazlar topos sanalishi mumkin. Arxetip deganda esa inson tafakkuri, ijodiy tasavvuriga xos boʻlgan turgʻun “sxema”lar, konstruksiyalar, qoliplar tushunilib, ularning izlarini eng qadimgi davrlardan boshlab to hozirgi adabiyotgacha koʻrish mumkin boʻladi. Arxetip konstruksiya va sxemalardan oʻziga xos “syujet va syujet holatlari” jamgʻarmasi hosil boʻladiki, ular asardan asarga, davrdan davrga koʻchib yuradi. Mas., “bulbul – gul – chaqirtikanak”.

Yuqorida aytilganidek, badiiy obraz voqelikdagi narsa-hodisaning ijodiy qayta ishlangan aksi, shunga koʻra, u oʻsha narsa-hodisani konkret his etiladigan tarzda tasvirlaydi. Ayni chogʻda, tasvirlangan narsa muayyan mazmunni ifodalashga xizmat qiladi. Demak, strukturasiga koʻra badiiy obraz tasvir va ifoda planlaridan iborat ekan. Badiiy obrazning tasvir va ifoda planlari bir-biri bilan turlicha munosabatda boʻladi, shundan kelib chiqqan holda, avtologik, metalogik va superlogik obrazlar ajratiladi. Avtologik obrazda tasvir va ifoda planlari bir-biriga mos tushadi (mas., chinor tasvirlangan va chinor nazarda tutilgan). Metalogik obrazda tasvirlanayotgan narsa bilan ifodalanayotgan narsa mos boʻlmasa-da, ularda koʻchimlardagi kabi mushtarak nuqta bor (mas., chinor tasvirlanadi – sobitlik, ulugʻvorlik kabilar nazarda tutiladi), superlogik obrazda esa tasvir bilan ifoda mos emas, ularni bogʻlovchi mushtarak nuqta ham yoʻq: tasvir muayyan shartlilik asosida va kontekst doirasidagina koʻzlangan mazmunni ifodalaydi (chinor tasvirlanadi – butun bir xalq nazarda tutiladi).

Бадиий образ турлари – адабиётшуносликда бадиий образлар турлича тасниф этилади, бу турличалик тасниф учун қайси жиҳат асос қилиб олингани билан боғлиқдир. Жумладан, ижодкор эстетик идеали билан муносабатига кўра ижобий ва салбий образлар, ижодий методга кўра реалистик, романтик ва б., яратилиш усулига кўра фантастик, гротеск ва б., характер хусусияти ва эстетик белгисига кўра трагик, сатирик, юмористик образлар фарқланаверади. Шунингдек, баъзан бадиий образнинг тасвир планидан келиб чиқиб, инсон образи, жониворлар образи, нарса-буюмлар образи тарзидаги атамалар ҳам қўлланади. Албатта, илмий муомалада бу каби таснифлар, атамалар ҳам ўрни билан керак. Бироқ мавжуд таснифларнинг ҳеч бири бадиий образларни тўла қамраб ололмайди. Қамров кўлами кенгроқ таснифлардан бири бадиий образларни 1) предметлилик даражаси; 2) умумлаштириш даражаси; 3) тасвир ва ифода қатламлари муносабати (структураси)га кўра гуруҳлашни (М.Эпштейн) кўзда тутади.

Предметлилик даражаси дейилганда, бадиий образ тасвирлаётган нарсанинг кўлами назарда тутилиб, бу жиҳатдан бадиий реаллик тўртта сатҳдан таркиб топади: 1) деталь образлар; 2) воқеа-ҳодисалар образи; 3) характер ва шароит; 4) дунё ва тақдир образи (бадиий реаллик). Деталь образлар (тафсилотлар, нарса-буюмлар, портрет, пейзаж)дан бадиий реалликнинг иккинчи қатлами – ички ёки ташқи ҳаракатдан таркиб топувчи воқеа-ҳодисалар образи ўсиб чиқади. Шу ҳаракат ортида туриб уни юргизаётган “характер ва шароит” учинчи қатламни ташкил қилади ва олдингиларини бирлаштирган ҳолда “дунё ва тақдир” образини юзага келтиради. Яъни бадиий реаллик ғиштчалардан – бутунни ташкил қилувчи унсурлардан ташкил топади, бу унсурлар ўзаро предметлилик даражаси, тасвир кўлами жиҳатидан фарқланади.

Умумлаштириш даражасига кўра бадиий образнинг қатор кўринишлари фарқланади. Жумладан, инсон образига татбиқан индивидуал образ, характер ва тип ажратилади. Бироқ буларнинг орасидаги фарқ доим ҳам яққол эмас, бу хил таснифда муайян шартлилик сақланиб қолади. Индивидуал образ деб ўзига хос феъл-атвори, гап-сўзлари, бетакрор характер хусусиятлари билан намоён бўлувчи образ тушунилади (мас., “Ўтмишдан эртаклар”даги Бабар, “Менинг ўғригина болам” ҳикоясидаги Роқия биби). Характер эса муайян давр ва муҳит кишиларига хос энг муҳим, характерли умумий хусусиятлар билан алоҳида шахсга хос индивидуал хусусиятларни ўзида мужассам этган образдир. Муайян ижтимоий-тарихий шароит, давр ва муҳитга хос муҳим характерли хусусиятларни ўзида намоён этган образ эса тип деб юритилади. Умумлаштириш даражасига кўра бадиий образнинг яна адабий-маданий анъаналар доирасида муайян турғун шаклга айланиб, асардан асарга кўчиб юриш хусусиятига эга бўлган мотив, топос, архетип деб юритилувчи кўринишлари ҳам ажратилади. Мотив (мотив образ) шаклий ва мазмуний жиҳатлардан муайян турғунлик касб этган, бир ёки бир неча ижодкорнинг асарларида қайтарилиб туриши билан уларнинг ижодий интилишларини намоён этиб турувчи образдир. Мас., Чўлпон ижоди учун “йўл” образи мотив саналиши мумкин. Чунки бу образ унинг ҳам шеърий, ҳам насрий асарларида тез-тез такрорланади. Ёки “юлдуз”, “йўлчи” мотивлари ХХ аср 20 – 30-йиллари шеъриятида, хусусан, А.Фитрат, Чўлпон, Ойбек ва У.Носир асарларида кўп учрайди. Топос мотивга нисбатан кенгроқ тушунча бўлиб, у миллий маданиятда катта бир адабий давр мобайнида такрорланувчи образ саналади. Ўзбек мумтоз шеъриятидаги пайғамбарлар образлари, гул ва булбул, шам ва парвона каби такрорланувчи образлар топос саналиши мумкин. Архетип деганда эса инсон тафаккури, ижодий тасаввурига хос бўлган турғун “схема”лар, конструкциялар, қолиплар тушунилиб, уларнинг изларини энг қадимги даврлардан бошлаб то ҳозирги адабиётгача кўриш мумкин бўлади. Архетип конструкция ва схемалардан ўзига хос “сюжет ва сюжет ҳолатлари” жамғармаси ҳосил бўладики, улар асардан асарга, даврдан даврга кўчиб юради. Мас., “булбул – гул – чақиртиканак”.

Юқорида айтилганидек, бадиий образ воқеликдаги нарса-ҳодисанинг ижодий қайта ишланган акси, шунга кўра, у ўша нарса-ҳодисани конкрет ҳис этиладиган тарзда тасвирлайди. Айни чоғда, тасвирланган нарса муайян мазмунни ифодалашга хизмат қилади. Демак, структурасига кўра бадиий образ тасвир ва ифода планларидан иборат экан. Бадиий образнинг тасвир ва ифода планлари бир-бири билан турлича муносабатда бўлади, шундан келиб чиққан ҳолда, автологик, металогик ва суперлогик образлар ажратилади. Автологик образда тасвир ва ифода планлари бир-бирига мос тушади (мас., чинор тасвирланган ва чинор назарда тутилган). Металогик образда тасвирланаётган нарса билан ифодаланаётган нарса мос бўлмаса-да, уларда кўчимлардаги каби муштарак нуқта бор (мас., чинор тасвирланади – собитлик, улуғворлик кабилар назарда тутилади), суперлогик образда эса тасвир билан ифода мос эмас, уларни боғловчи муштарак нуқта ҳам йўқ: тасвир муайян шартлилик асосида ва контекст доирасидагина кўзланган мазмунни ифодалайди (чинор тасвирланади – бутун бир халқ назарда тутилади).