Badiiy psixologizm

Badiiy psixologizm – badiiy asarda toʻlaqonli inson obrazini yaratishning muhim vositalaridan biri; personaj ruhiyatining ochib berilishi, xatti-harakatlari va gap-soʻzlarining psixologik jihatdan asoslanishi, shu maqsadlarga xizmat qiluvchi usul va vositalarning jami. Yozuvchi personaj ruhiyatini bevosita yoki bilvosita tasvirlab berishi mumkin. Personaj oʻy-kechinmalari, his-tuygʻularining “ichki monolog”, “ong oqimi” tarzida yoki muallif tilidan (oʻziniki boʻlmagan muallif gapi) bayon qilinishi psixologik tasvirning bevosita shakli hisoblanadi. Asardagi personaj ruhiyatining uning xatti-harakatlari, gap-soʻzlari, yuz-koʻz ifodalari (mimikasi), undagi fiziologik oʻzgarishlarni koʻrsatish orqali ochib berilishi esa bilvosita psixologik tasvirdir. Ruhiy tasvirning bu ikki koʻrinishi bir-birini toʻldiradi, shu bois ham muayyan personaj ruhiyatini tasvirlashda yozuvchi bularning ikkisidan ham oʻrni bilan foydalanadi. Shuningdek, personaj ruhiyatini ochishda yozuvchi tabiat tasviridan yoki boshqa biror narsa obrazidan foydalanishi mumkin boʻladiki, bu ham bilvosita psixologizmning koʻrinishidir. Mas., “Oʻtgan kunlar” romanida A.Qodiriy Kumushning turmushga berilish xabarini eshitgan Otabek ruhiyatini “Xoʻja Maʼoz” qabristoni manzarasi orqali aks ettirsa, uning Kumush hijronida yashagan paytlardagi ruhiy holatini “Navo” kuyining sharhida umumlashtirib ifodalaydi. Adabiy asarda xarakter ruhiyatini ochish, umuman, inson obrazini yaratishning muhim vositalaridan yana biri personaj nutqidir. Zamonaviy nasrda dialog salmogʻining ortishi barobaridadadada personaj nutqining obraz yaratishdagi mavqei ham kuchaydi. Personaj nutqini individuallashtirish orqali uning shaxsiyati, dunyoqarashi, muayyan hayotiy holatdagi ruhiyati haqida oʻquvchiga koʻp narsalarni yetkazish mumkin. Dialoglarda personaj nutqi muallifning qisqa, loʻnda sharhlari bilan taʼminlanadi. Personajning yuz-koʻz ifodasi, mimikasi, undagi fiziologik oʻzgarishlar haqida maʼlumot beruvchi bu sharhlar juda katta ahamiyat kasb etadi. Ular oʻquvchiga personaj nutqini “eshitish”, xatti-harakatlarini “koʻrib turish” va shu asosda uning ayni paytdagi ruhiyatini his qilish imkonini yaratadi. Adabiyotshunoslikka oid manbalarda B.p.ning dinamik, tipologik va analitik prinsiplari farqlab koʻrsatiladi. Dinamik prinsipda personaj ruhiyati uning muayyan hayotiy situatsiyalarda oʻzini tutishi, xatti-harakatlari va gap-soʻzlari orqali ochiladi, mohiyatan bu dramatik asar personajlari ruhiyatini ochish usuliga oʻxshash, shu bois dinamik prinsip baʼzan psixologik tahlilning dramaturgik usuli deb ham taʼriflanadi. B.p.ning tipologik prinsipi personaj ruhiyatini u shakllangan va harakatlanayotgan muhit shart-sharoitlari bilan bogʻlagan, shulardan kelib chiqqan holda tasvirlashni nazarda tutadi. Analitik prinsip esa personaj dilidagi his-tuygʻular, ongidagi oʻy-fikrlarning ildizlari, tadrijini jarayon tarzida izchil va atroflicha tasvirlashni taqozo etadi. Bunda bir hisdan ikkinchi his, bir oʻydan boshqa bir fikr oʻsib chiqadi, ular bir-birini toʻldiradi, sifat jihatidan oʻzgartiradi va hokazo. Bu esa personaj taqdiri, qarashlari va amallaridagi keskin burilishlarni tayyorlash va koʻrsatishga imkon beradiki, u baʼzan B.p.ning “qalb dialektikasi” shakli deb ham yuritiladi. Aytish kerakki, muayyan personaj ruhiyati tasvirida bu uchala prinsip ham qorishiq holda namoyon boʻladi, ulardan biri yetakchilik qilgani holda, boshqalari uni toʻldirish, konkretlashtirishga xizmat qiladi.

Бадиий психологизм – бадиий асарда тўлақонли инсон образини яратишнинг муҳим воситаларидан бири; персонаж руҳиятининг очиб берилиши, хатти-ҳаракатлари ва гап-сўзларининг психологик жиҳатдан асосланиши, шу мақсадларга хизмат қилувчи усул ва воситаларнинг жами. Ёзувчи персонаж руҳиятини бевосита ёки билвосита тасвирлаб бериши мумкин. Персонаж ўй-кечинмалари, ҳис-туйғуларининг “ички монолог”, “онг оқими” тарзида ёки муаллиф тилидан (ўзиники бўлмаган муаллиф гапи) баён қилиниши психологик тасвирнинг бевосита шакли ҳисобланади. Асардаги персонаж руҳиятининг унинг хатти-ҳаракатлари, гап-сўзлари, юз-кўз ифодалари (мимикаси), ундаги физиологик ўзгаришларни кўрсатиш орқали очиб берилиши эса билвосита психологик тасвирдир. Руҳий тасвирнинг бу икки кўриниши бир-бирини тўлдиради, шу боис ҳам муайян персонаж руҳиятини тасвирлашда ёзувчи буларнинг иккисидан ҳам ўрни билан фойдаланади. Шунингдек, персонаж руҳиятини очишда ёзувчи табиат тасвиридан ёки бошқа бирор нарса образидан фойдаланиши мумкин бўладики, бу ҳам билвосита психологизмнинг кўринишидир. Мас., “Ўтган кунлар” романида А.Қодирий Кумушнинг турмушга берилиш хабарини эшитган Отабек руҳиятини “Хўжа Маъоз” қабристони манзараси орқали акс эттирса, унинг Кумуш ҳижронида яшаган пайтлардаги руҳий ҳолатини “Наво” куйининг шарҳида умумлаштириб ифодалайди. Адабий асарда характер руҳиятини очиш, умуман, инсон образини яратишнинг муҳим воситаларидан яна бири персонаж нутқидир. Замонавий насрда диалог салмоғининг ортиши баробаридададада персонаж нутқининг образ яратишдаги мавқеи ҳам кучайди. Персонаж нутқини индивидуаллаштириш орқали унинг шахсияти, дунёқараши, муайян ҳаётий ҳолатдаги руҳияти ҳақида ўқувчига кўп нарсаларни етказиш мумкин. Диалогларда персонаж нутқи муаллифнинг қисқа, лўнда шарҳлари билан таъминланади. Персонажнинг юз-кўз ифодаси, мимикаси, ундаги физиологик ўзгаришлар ҳақида маълумот берувчи бу шарҳлар жуда катта аҳамият касб этади. Улар ўқувчига персонаж нутқини “эшитиш”, хатти-ҳаракатларини “кўриб туриш” ва шу асосда унинг айни пайтдаги руҳиятини ҳис қилиш имконини яратади. Адабиётшуносликка оид манбаларда Б.п.нинг динамик, типологик ва аналитик принциплари фарқлаб кўрсатилади. Динамик принципда персонаж руҳияти унинг муайян ҳаётий ситуацияларда ўзини тутиши, хатти-ҳаракатлари ва гап-сўзлари орқали очилади, моҳиятан бу драматик асар персонажлари руҳиятини очиш усулига ўхшаш, шу боис динамик принцип баъзан психологик таҳлилнинг драматургик усули деб ҳам таърифланади. Б.п.нинг типологик принципи персонаж руҳиятини у шаклланган ва ҳаракатланаётган муҳит шарт-шароитлари билан боғлаган, шулардан келиб чиққан ҳолда тасвирлашни назарда тутади. Аналитик принцип эса персонаж дилидаги ҳис-туйғулар, онгидаги ўй-фикрларнинг илдизлари, тадрижини жараён тарзида изчил ва атрофлича тасвирлашни тақозо этади. Бунда бир ҳисдан иккинчи ҳис, бир ўйдан бошқа бир фикр ўсиб чиқади, улар бир-бирини тўлдиради, сифат жиҳатидан ўзгартиради ва ҳоказо. Бу эса персонаж тақдири, қарашлари ва амалларидаги кескин бурилишларни тайёрлаш ва кўрсатишга имкон берадики, у баъзан Б.п.нинг “қалб диалектикаси” шакли деб ҳам юритилади. Айтиш керакки, муайян персонаж руҳияти тасвирида бу учала принцип ҳам қоришиқ ҳолда намоён бўлади, улардан бири етакчилик қилгани ҳолда, бошқалари уни тўлдириш, конкретлаштиришга хизмат қилади.