Badiiy tahlil

Badiiy tahlil (ar. حلَّ – tekshirish, hal qilish) – adabiy asarning mazmun-mohiyatini idrok etish, uning yaxlit estetik hodisa sifatidagi mavjudligini turli aspektlarda oʻrganib, oʻziga xosligini ochib berish va qimmatini belgilashga qaratilgan hissiy-intellektual faoliyat. Tahlil atamasi ilmda keng qoʻllanuvchi analiz (yun. analysis – qismlarga ajratish) terminining sinonimi sifatida ishlatiladi. Har ikki atama ham butunni anglash uchun uni qismlarga ajratishni, qismning butun tarkibidagi mohiyatini, uning boshqa qismlar bilan aloqasi va butunlikning yuzaga chiqishidagi oʻrnini oʻrganishni koʻzda tutadi. Ayrimlar badiiy asarni tirik organizmga qiyos etishadi-da, “uni qismlarga ajratish jonsiz tanaga aylantirishdan boshqa narsa emas”, degan qarashga tayanib, tahlilga qarshi chiqadilar. Biroq bu xil qarash asossizdir. Zero, birinchidan, adabiyotshunoslikdagi tahlil ham – oʻqish, faqat bunda badiiy asarni tadqiqotchi sifatida oʻqish tushuniladi. Yaʼni tadqiqotchining asarni qismlarga ajratishi maqsad emas, bir vosita – asarning badiiyat hodisasi sifatidagi mavjudligini, undagi oʻquvchi ongi va ruhiyatiga taʼsir qilayotgan, uning u yoki bu tarzda tushunilishiga asos boʻlayotgan omillarni oʻrganish vositasidir. Ikkinchidan, B.t. jarayonida har vaqt talqin amali ham majud (bu oʻrinda talqin “interpretatsiya”ning sinonimi). Keng maʼnoda “talqin” soʻzi oʻzga tomonidan aytilgan gap yoxud yozilgan asar (ilmiy, falsafiy, diniy, badiiy va h.) mazmunini anglash, uni maʼlum yaxlitlikda tushunish va tushuntirish (adabiyotshunosning maqsadi tushunishning oʻzigina emas, tushuntirish hamdir) maʼnolarini anglatadi. Boshqacha aytganda, talqin badiiy asardagi “obrazlar tili”ni “mantiq tili”ga oʻgirmoq, obrazlar vositasida ifodalangan mazmunni tushunish va tushuntirmoqdir. Shunday ekan, chinakam ilmiy boʻlishi uchun talqinning tahlilga tayanishi shart qilinadi. Zero, agar talqin qiluvchi shaxs badiiy matnni chuqur bilmasa, asar qismlarini, ularning oʻzaro aloqalarini yetarli tasavvur qilolmasa, uning talqini ilmiylikdan yiroq subyektivlik kasb etadi. Boshqa tomondan, badiiy adabiyotning obrazlar orqali fikrlashi, obraz esa assotsiativ tafakkur mahsuli ekanligi eʼtiborga olinsa, talqin subyektsiz mavjud emasligi ham ayon. Chunki ijodkorning assotsiativ fikrlashi mahsuli oʻlaroq yaratilgan va asarda aks etgan obrazning mazmun qirralari faqat subyekt ongidagina (yaʼni uning ham assotsiativ fikrlashi asosida) qayta tiklanishi mumkin boʻladi. Bular badiiy asarni tushunish jarayonida tahlil va talqin har vaqt hozirligiga yorqin dalildir. Oddiy oʻquvchidan farq qilaroq, adabiyotshunos badiiy asarni talqin qilishda tahlilga tayanadi, uning talqini tahlil asosida yuzaga kelgani uchun ham ilmiy sanaladi. Shu maʼnoda tahlil talqinning ilmiy asosi, badiiy asarni tadqiqotchi sifatida oʻqish va uqish demakdir.

Бадиий таҳлил (ар. حلَّ – текшириш, ҳал қилиш) – адабий асарнинг мазмун-моҳиятини идрок этиш, унинг яхлит эстетик ҳодиса сифатидаги мавжудлигини турли аспектларда ўрганиб, ўзига хослигини очиб бериш ва қимматини белгилашга қаратилган ҳиссий-интеллектуал фаолият. Таҳлил атамаси илмда кенг қўлланувчи анализ (юн. analysis – қисмларга ажратиш) терминининг синоними сифатида ишлатилади. Ҳар икки атама ҳам бутунни англаш учун уни қисмларга ажратишни, қисмнинг бутун таркибидаги моҳиятини, унинг бошқа қисмлар билан алоқаси ва бутунликнинг юзага чиқишидаги ўрнини ўрганишни кўзда тутади. Айримлар бадиий асарни тирик организмга қиёс этишади-да, “уни қисмларга ажратиш жонсиз танага айлантиришдан бошқа нарса эмас”, деган қарашга таяниб, таҳлилга қарши чиқадилар. Бироқ бу хил қараш асоссиздир. Зеро, биринчидан, адабиётшуносликдаги таҳлил ҳам – ўқиш, фақат бунда бадиий асарни тадқиқотчи сифатида ўқиш тушунилади. Яъни тадқиқотчининг асарни қисмларга ажратиши мақсад эмас, бир восита – асарнинг бадиият ҳодисаси сифатидаги мавжудлигини, ундаги ўқувчи онги ва руҳиятига таъсир қилаётган, унинг у ёки бу тарзда тушунилишига асос бўлаётган омилларни ўрганиш воситасидир. Иккинчидан, Б.т. жараёнида ҳар вақт талқин амали ҳам мажуд (бу ўринда талқин “интерпретация”нинг синоними). Кенг маънода “талқин” сўзи ўзга томонидан айтилган гап ёхуд ёзилган асар (илмий, фалсафий, диний, бадиий ва ҳ.) мазмунини англаш, уни маълум яхлитликда тушуниш ва тушунтириш (адабиётшуноснинг мақсади тушунишнинг ўзигина эмас, тушунтириш ҳамдир) маъноларини англатади. Бошқача айтганда, талқин бадиий асардаги “образлар тили”ни “мантиқ тили”га ўгирмоқ, образлар воситасида ифодаланган мазмунни тушуниш ва тушунтирмоқдир. Шундай экан, чинакам илмий бўлиши учун талқиннинг таҳлилга таяниши шарт қилинади. Зеро, агар талқин қилувчи шахс бадиий матнни чуқур билмаса, асар қисмларини, уларнинг ўзаро алоқаларини етарли тасаввур қилолмаса, унинг талқини илмийликдан йироқ субъективлик касб этади. Бошқа томондан, бадиий адабиётнинг образлар орқали фикрлаши, образ эса ассоциатив тафаккур маҳсули эканлиги эътиборга олинса, талқин субъектсиз мавжуд эмаслиги ҳам аён. Чунки ижодкорнинг ассоциатив фикрлаши маҳсули ўлароқ яратилган ва асарда акс этган образнинг мазмун қирралари фақат субъект онгидагина (яъни унинг ҳам ассоциатив фикрлаши асосида) қайта тикланиши мумкин бўлади. Булар бадиий асарни тушуниш жараёнида таҳлил ва талқин ҳар вақт ҳозирлигига ёрқин далилдир. Оддий ўқувчидан фарқ қилароқ, адабиётшунос бадиий асарни талқин қилишда таҳлилга таянади, унинг талқини таҳлил асосида юзага келгани учун ҳам илмий саналади. Шу маънода таҳлил талқиннинг илмий асоси, бадиий асарни тадқиқотчи сифатида ўқиш ва уқиш демакдир.