Badiiy tasvir va ifoda vositalari

Badiiy tasvir va ifoda vositalari – badiiy asarda narsa-hodisalarni jonli tasvirlash, his-tuygʻu va kechinmalarni yorqin ifodalashga xizmat qiluvchi til vositalarining umumiy nomi. Adabiyotshunoslikda ushbu tushuncha turli nomlar bilan yuritiladi: figuralar, sintaktik figuralar, stilistik figuralar, tilning poetik vositalari, tilning badiiy-tasviriy vositalari, tasviriy vositalar, ifoda-tasviriy vositalar va b. Avvalo, tilning badiiyligi B.t. va i.v.ning ishlatilishi bilan belgilanmaydi, ular ishlatilmagan holda ham badiiy tilning bosh spetsifik xususiyatlari – obrazlilik (tasviriylik) va emotsionallik mavjud boʻla oladi: B.t. va i.v. mazkur xususiyatlarni kuchaytirib namoyon etishga xizmat qiladi. Ikkinchidan, badiiy adabiyot soʻz vositasida tasvirlaydi (obrazlilik), ayni paytda, badiiy adabiyotdagi tasvir quruq emas, u his-tuygʻularga yoʻgʻrilgan (emotsionallik)dirki, shu tasvir orqali muayyan oʻy-fikr, his-kechinma ham ifoda etiladi. Yaʼni bitta vositaning oʻzi ham tasvir, ham ifodaga xizmat qiladi. Demak, bu vositalarning bunisi tasvir, bunisi ifoda vositasi deb ajratish toʻgʻri boʻlmaydi. Shu bilan birga, mazkur vositalarni badiiy tasvir vositalari debgina yuritish ham maʼqul emas: ayrim vositalar (mas., takrorlar, ritorik soʻroq, ritorik murojaat, ellipsis, jim qolish va b.) borki, ular ifodaviylikni kuchaytirishga xizmat qiladi. Yaʼni ular badiiy tasvir vositalari termini qamrov doirasidan chetda qoladi. Shu sababli ushbu tushuncha B.t. va i.v. tarzida atalgani maʼqulroqdir.

B.t. va i.v. tildan foydalanishda muayyan badiiy-estetik maqsadni koʻzlab umumodatiy normadan ogʻish (yaʼni til unsurlarini odatdagidan oʻzga shakl, maʼno, tartib, munosabat va sh.k.larda qoʻllash) natijasida yuzaga keladi va tasvirning jonli, ifodaning taʼsirli boʻlishiga xizmat qiladi. Bu xil ogʻishlar tilning turli sathlarida – fonetik (alliteratsiya, assonans), morfologik (asindeton, polisindeton), leksik (arxaizm, dialektizm, jargon), semantik (troplar), sintaktik (inversiya, soʻz takrori, sintaktik parallelizm, ellipsis, xiazm) sathlarda kuzatilishi mumkin.

Бадиий тасвир ва ифода воситалари – бадиий асарда нарса-ҳодисаларни жонли тасвирлаш, ҳис-туйғу ва кечинмаларни ёрқин ифодалашга хизмат қилувчи тил воситаларининг умумий номи. Адабиётшуносликда ушбу тушунча турли номлар билан юритилади: фигуралар, синтактик фигуралар, стилистик фигуралар, тилнинг поэтик воситалари, тилнинг бадиий-тасвирий воситалари, тасвирий воситалар, ифода-тасвирий воситалар ва б. Аввало, тилнинг бадиийлиги Б.т. ва и.в.нинг ишлатилиши билан белгиланмайди, улар ишлатилмаган ҳолда ҳам бадиий тилнинг бош специфик хусусиятлари – образлилик (тасвирийлик) ва эмоционаллик мавжуд бўла олади: Б.т. ва и.в. мазкур хусусиятларни кучайтириб намоён этишга хизмат қилади. Иккинчидан, бадиий адабиёт сўз воситасида тасвирлайди (образлилик), айни пайтда, бадиий адабиётдаги тасвир қуруқ эмас, у ҳис-туйғуларга йўғрилган (эмоционаллик)дирки, шу тасвир орқали муайян ўй-фикр, ҳис-кечинма ҳам ифода этилади. Яъни битта воситанинг ўзи ҳам тасвир, ҳам ифодага хизмат қилади. Демак, бу воситаларнинг буниси тасвир, буниси ифода воситаси деб ажратиш тўғри бўлмайди. Шу билан бирга, мазкур воситаларни бадиий тасвир воситалари дебгина юритиш ҳам маъқул эмас: айрим воситалар (мас., такрорлар, риторик сўроқ, риторик мурожаат, эллипсис, жим қолиш ва б.) борки, улар ифодавийликни кучайтиришга хизмат қилади. Яъни улар бадиий тасвир воситалари термини қамров доирасидан четда қолади. Шу сабабли ушбу тушунча Б.т. ва и.в. тарзида аталгани маъқулроқдир.

Б.т. ва и.в. тилдан фойдаланишда муайян бадиий-эстетик мақсадни кўзлаб умумодатий нормадан оғиш (яъни тил унсурларини одатдагидан ўзга шакл, маъно, тартиб, муносабат ва ш.к.ларда қўллаш) натижасида юзага келади ва тасвирнинг жонли, ифоданинг таъсирли бўлишига хизмат қилади. Бу хил оғишлар тилнинг турли сатҳларида – фонетик (аллитерация, ассонанс), морфологик (асиндетон, полисиндетон), лексик (архаизм, диалектизм, жаргон), семантик (троплар), синтактик (инверсия, сўз такрори, синтактик параллелизм, эллипсис, хиазм) сатҳларда кузатилиши мумкин.