Badiiy til

Badiiy til – badiiy asar tili, soʻz sanʼatining asosiy quroli, badiiy adabiyotning obraz yaratish vositasi; poetik til, badiiy adabiyot tili kabi shakllarda ham ishlatiladi. Yaʼni badiiy adabiyot birlamchi belgilar sistemasi sanaluvchi til vositasida ikkilamchi belgilar sistemasini – badiiy voqelikni tashkil qiluvchi obrazlar tizimini yaratadi. Adabiyotshunoslikda B.t.ni alohida hodisa deb tushunuvchilar ham, uni milliy tilning alohida vazifaga (yaʼni badiiy muloqot uchun) xoslangan koʻrinishi sifatida biluvchilar ham mavjud. Agar B.t. milliy til negizida vujudga kelishi, milliy til elementlari vositasida badiiy obrazlar yaratilishi va ayni shu obrazlar ikkilamchi belgi (yaʼni yuqoriroq sathdagi oʻziga xos til birligi) sifatida badiiy muloqotni amalga oshirishi eʼtiborga olinsa, ikkinchi qarash haqiqatga yaqinroq koʻrinadi. Shunga koʻra, B.t. atamasini qoʻllashda maʼlum shartlilik bor: alohida hodisa sifatida mavjud boʻlmagani holda u badiiy asar(lar) doirasi (yaʼni amalga oshib boʻlgan badiiy nutq)dagina mavjudki, aniqlik talabi bilan tushuncha baʼzan badiiy asar tili tarzida ifodalanishi shundan. Yirik rus filolog olimi G.Vinokur B.t.ga taʼrifni: “Badiiy til deganda badiiy asarlar yozishda ishlatiladigan til tushuniladi”, – deya boshlagan edi. Maʼlumki, badiiy asarlar yozishda qandaydir alohida tildan emas, balki kundalik muloqotdagi kabi milliy til unsurlaridan foydalaniladi. Avvalo, kundalik muloqot tili ham, badiiy til ham informatsiya yetkazish va informatsiya olishga xizmat qiladi. Biroq bu ikkisi yetkazayotgan informatsiyaning tabiati turlicha: kundalik muloqot tili oddiy informatsiya yetkazsa, badiiy til badiiy informatsiyani yetkazadi. B.t yetkazayotgan informatsiya – obrazli informatsiya, zero, uning vositasida sanʼatkor tasavvurida yaralgan obraz moddiylashadi. Badiiy obraz esa voqelikning konkret his etiladigan, oʻquvchi ongida qayta jonlanadigan ijodiy aksidir. Tilning ilmiy, rasmiy va h.k. funksional uslublarida yetkazilgan informatsiya tushuncha sifatida, badiiy informatsiya esa konkret obraz tarzida qabul qilinadi; obraz sanʼatkor qalbida ijodiy qayta ishlangani bois hamisha hissiyotga yoʻgʻrilgandir. Shunga koʻra, B.t.ning eng muhim belgilovchi (spetsifik) xususiyatlari obrazlilik (tasviriylik) va emotsionallikdir. Badiiy tafakkur taraqqiyoti davomida B.t. imkoniyatlari kengayib boradi, uning anʼanalari shakllanib, vorisiylik asosida avloddan-avlodga oʻtadi. B.t.da anʼanaviy tarzda qoʻllanuvchi tasvir va ifoda vositalari (q. badiiy tasvir va ifoda vositalari), badiiy obraz yaratishda yarimtayyor mahsulot sifatida xizmat qiluvchi unsurlar (q. motiv, ramz, allegoriya, emblema) majmui shakllanadi; matnlararo aloqadorlik asosida ishoraning oʻzi bilan B.t.ning ifoda imkonlarini kengaytirish mumkin boʻladi va b. Buning natijasida B.t. kundalik muloqot tilidan butkul farqli alohida hodisadek, shunday maqomga egadek koʻrinaveradi. Shunga qaramay, u alohida hodisa emas, balki milliy til bazasida voqe boʻlib, milliy tildan badiiy informatsiyani shakllantirish va yetkazish maqsadida foydalanish shaklidir.

Бадиий тил – бадиий асар тили, сўз санъатининг асосий қуроли, бадиий адабиётнинг образ яратиш воситаси; поэтик тил, бадиий адабиёт тили каби шаклларда ҳам ишлатилади. Яъни бадиий адабиёт бирламчи белгилар системаси саналувчи тил воситасида иккиламчи белгилар системасини – бадиий воқеликни ташкил қилувчи образлар тизимини яратади. Адабиётшуносликда Б.т.ни алоҳида ҳодиса деб тушунувчилар ҳам, уни миллий тилнинг алоҳида вазифага (яъни бадиий мулоқот учун) хосланган кўриниши сифатида билувчилар ҳам мавжуд. Агар Б.т. миллий тил негизида вужудга келиши, миллий тил элементлари воситасида бадиий образлар яратилиши ва айни шу образлар иккиламчи белги (яъни юқорироқ сатҳдаги ўзига хос тил бирлиги) сифатида бадиий мулоқотни амалга ошириши эътиборга олинса, иккинчи қараш ҳақиқатга яқинроқ кўринади. Шунга кўра, Б.т. атамасини қўллашда маълум шартлилик бор: алоҳида ҳодиса сифатида мавжуд бўлмагани ҳолда у бадиий асар(лар) доираси (яъни амалга ошиб бўлган бадиий нутқ)дагина мавжудки, аниқлик талаби билан тушунча баъзан бадиий асар тили тарзида ифодаланиши шундан. Йирик рус филолог олими Г.Винокур Б.т.га таърифни: “Бадиий тил деганда бадиий асарлар ёзишда ишлатиладиган тил тушунилади”, – дея бошлаган эди. Маълумки, бадиий асарлар ёзишда қандайдир алоҳида тилдан эмас, балки кундалик мулоқотдаги каби миллий тил унсурларидан фойдаланилади. Аввало, кундалик мулоқот тили ҳам, бадиий тил ҳам информация етказиш ва информация олишга хизмат қилади. Бироқ бу иккиси етказаётган информациянинг табиати турлича: кундалик мулоқот тили оддий информация етказса, бадиий тил бадиий информацияни етказади. Б.т етказаётган информация – образли информация, зеро, унинг воситасида санъаткор тасаввурида яралган образ моддийлашади. Бадиий образ эса воқеликнинг конкрет ҳис этиладиган, ўқувчи онгида қайта жонланадиган ижодий аксидир. Тилнинг илмий, расмий ва ҳ.к. функционал услубларида етказилган информация тушунча сифатида, бадиий информация эса конкрет образ тарзида қабул қилинади; образ санъаткор қалбида ижодий қайта ишлангани боис ҳамиша ҳиссиётга йўғрилгандир. Шунга кўра, Б.т.нинг энг муҳим белгиловчи (специфик) хусусиятлари образлилик (тасвирийлик) ва эмоционалликдир. Бадиий тафаккур тараққиёти давомида Б.т. имкониятлари кенгайиб боради, унинг анъаналари шаклланиб, ворисийлик асосида авлоддан-авлодга ўтади. Б.т.да анъанавий тарзда қўлланувчи тасвир ва ифода воситалари (қ. бадиий тасвир ва ифода воситалари), бадиий образ яратишда яримтайёр маҳсулот сифатида хизмат қилувчи унсурлар (қ. мотив, рамз, аллегория, эмблема) мажмуи шаклланади; матнлараро алоқадорлик асосида ишоранинг ўзи билан Б.т.нинг ифода имконларини кенгайтириш мумкин бўлади ва б. Бунинг натижасида Б.т. кундалик мулоқот тилидан буткул фарқли алоҳида ҳодисадек, шундай мақомга эгадек кўринаверади. Шунга қарамай, у алоҳида ҳодиса эмас, балки миллий тил базасида воқе бўлиб, миллий тилдан бадиий информацияни шакллантириш ва етказиш мақсадида фойдаланиш шаклидир.