Badiiy toʻqima

Badiiy toʻqima (ruschadan kalka: “xudojestvennыy vыmыsel”) – yozuvchining ijodiy tasavvur va taxayyuli mahsuli, voqelikda real asosi yoki toʻliq oʻxshashi mavjud boʻlmagan badiiy obrazlar, hayotiy holatlar, voqealar va sh.k.ni yaratishda namoyon boʻluvchi badiiy ijodning muhim komponenti. Muhimligidan, antik davrlardan boshlab to XVII – XVIII asrlarga qadar B.t.ga ijodning birlamchi sharti, poeziya (badiiy adabiyot)ning belgilovchi xususiyati deb qaralgan, unga B.t.dan mosuvo asarlar – proza qarshi qoʻyilgan. Hozirda ham B.t. adabiy asar (q. belletristika) bilan adabiy badiiy asarni farqlovchi belgiligicha qolmoqda. B.t.ning mohiyati va ahamiyatini tarixiy mavzudagi asarlar misolida tushunish qulay. Yozuvchi tarixiy manbalarni oʻrganadi, faktlar, voqealar, ularning ishtirokchilari haqida maʼlumotlarni yigʻadi. Uning endigi vazifasi – oʻrganganlarini badiiy qayta ishlash: badiiy voqelikda faktlar jonlanishi, voqealar yuz berishi, shaxslar yashashi lozim. Xuddi shu narsa – badiiy tasavvurni ishga solgan holda oʻtmish hayotini qayta yaratish ijod boʻlib, unda B.t.ning roli beqiyosdir. Shunday yondashilsa, “tarixiy shaxs obrazi” bilan “toʻqima obraz”ni qarshi qoʻyishimizda ham kattagina shartlilik borligi ayon boʻladi. Mas., manbalarda Abdullatifning padarkushligi qayd etilgan. Hammaga maʼlum faktni badiiy mushohada etgan O.Yoqubovni fojianing ildizlari qiziqtiradi: u farzandni padarkush etgan omillarni – u voyaga yetgan muhitni, bu muhitdagi murakkab munosabatlarni, farzandning otaga mehrsiz boʻlib qolishi sabablarini, qahramoni ruhiyatidagi ziddiyatlar va sh.k.larni anglashga intiladi. “Ulugʻbek xazinasi” uchun quruqqina syujet sxemasini bergan faktlar B.t. vositasida toʻldiriladi va, oqibat, oʻquvchi koʻz oʻngida jonli Abdullatif butun murakkabligi bilan namoyon boʻladi. Demak, garchi Abdullatifni tarixiy obraz deb taʼriflasak-da, uning yaratilishida ham B.t.ning salmogʻi katta ekan. Xuddi shu gapni hayotdagi real voqeaga, real prototiplarga asoslangan zamonaviy mavzudagi asarlarga nisbatan ham, umuman, har qanday badiiy asarga nisbatan ham toʻla asos bilan qoʻllash mumkin. Zero, badiiy voqelik unsurlari uygʻun aloqadagi butunlik va unda jonli xarakterlar harakatlanar ekan, bu narsa faqat ijodkorning badiiy tasavvur kuchi tufayligina mumkin boʻladi va bunda B.t. muhim butlovchi ashyo – “sement” vazifasini oʻtaydi.

Бадиий тўқима (русчадан калька: “художественный вымысел”) – ёзувчининг ижодий тасаввур ва тахайюли маҳсули, воқеликда реал асоси ёки тўлиқ ўхшаши мавжуд бўлмаган бадиий образлар, ҳаётий ҳолатлар, воқеалар ва ш.к.ни яратишда намоён бўлувчи бадиий ижоднинг муҳим компоненти. Муҳимлигидан, антик даврлардан бошлаб то XVII – XVIII асрларга қадар Б.т.га ижоднинг бирламчи шарти, поэзия (бадиий адабиёт)нинг белгиловчи хусусияти деб қаралган, унга Б.т.дан мосуво асарлар – проза қарши қўйилган. Ҳозирда ҳам Б.т. адабий асар (қ. беллетристика) билан адабий бадиий асарни фарқловчи белгилигича қолмоқда. Б.т.нинг моҳияти ва аҳамиятини тарихий мавзудаги асарлар мисолида тушуниш қулай. Ёзувчи тарихий манбаларни ўрганади, фактлар, воқеалар, уларнинг иштирокчилари ҳақида маълумотларни йиғади. Унинг эндиги вазифаси – ўрганганларини бадиий қайта ишлаш: бадиий воқеликда фактлар жонланиши, воқеалар юз бериши, шахслар яшаши лозим. Худди шу нарса – бадиий тасаввурни ишга солган ҳолда ўтмиш ҳаётини қайта яратиш ижод бўлиб, унда Б.т.нинг роли беқиёсдир. Шундай ёндашилса, “тарихий шахс образи” билан “тўқима образ”ни қарши қўйишимизда ҳам каттагина шартлилик борлиги аён бўлади. Мас., манбаларда Абдуллатифнинг падаркушлиги қайд этилган. Ҳаммага маълум фактни бадиий мушоҳада этган О.Ёқубовни фожианинг илдизлари қизиқтиради: у фарзандни падаркуш этган омилларни – у вояга етган муҳитни, бу муҳитдаги мураккаб муносабатларни, фарзанднинг отага меҳрсиз бўлиб қолиши сабабларини, қаҳрамони руҳиятидаги зиддиятлар ва ш.к.ларни англашга интилади. “Улуғбек хазинаси” учун қуруққина сюжет схемасини берган фактлар Б.т. воситасида тўлдирилади ва, оқибат, ўқувчи кўз ўнгида жонли Абдуллатиф бутун мураккаблиги билан намоён бўлади. Демак, гарчи Абдуллатифни тарихий образ деб таърифласак-да, унинг яратилишида ҳам Б.т.нинг салмоғи катта экан. Худди шу гапни ҳаётдаги реал воқеага, реал прототипларга асосланган замонавий мавзудаги асарларга нисбатан ҳам, умуман, ҳар қандай бадиий асарга нисбатан ҳам тўла асос билан қўллаш мумкин. Зеро, бадиий воқелик унсурлари уйғун алоқадаги бутунлик ва унда жонли характерлар ҳаракатланар экан, бу нарса фақат ижодкорнинг бадиий тасаввур кучи туфайлигина мумкин бўлади ва бунда Б.т. муҳим бутловчи ашё – “цемент” вазифасини ўтайди.