Badiiy shakl va mazmun

Badiiy shakl va mazmun – voqelikdagi har qanday narsa oʻzining tashqi koʻrinishi (shakli) va shu shakl orqali anglashilayotgan mohiyati (mazmun)ga ega. Shakl va mazmun kategoriyalari umumfalsafiy xarakterda boʻlib, ular voqelikni (narsani) idrok qilishda muhim ilmiy abstraksiyalardir. Zero, shakl va mazmun tarzida boʻlish shartli, negaki, ular – yaxlit bir narsaning har vaqt birlikda mavjud boʻlgan va bir-birini taqozo etadigan ikki tomoni. Shakl narsaning biz bevosita koʻrib turgan, his qilayotgan tomoni va aynan u bizga oʻsha narsaning nimaligini – mazmun-mohiyatini anglatadi. Mazmun muayyan shakldagina yashaydi, shaklsiz mazmun boʻlmaganidek, mazmunsiz shakl ham mavjud emas. Boshqa har qanday narsa singari, badiiy asar ham shakl va mazmunning yaxlit birligidir. Shuning uchun badiiy shakl (B.sh.), badiiy mazmun (B.m.) tushunchalarining atigi ilmiy abstraksiya ekanini unutmaslik lozim. Yaʼni biz yaxlit butunlik – badiiy asarni atroflicha tahlil qilish, bu ishni osonlashtirish maqsadidagina shu xil shartli boʻlishga yoʻl qoʻyamiz. Aslida esa B.sh. mazmunsiz, B.m. esa shaklsiz mavjud emas. Zero, B.sh. B.m.ning biz qabul qilayotgan mavjudligi, B.m. esa uning ichki maʼnosi, magʻzidir.

Badiiy asarda shakl va mazmun oʻzaro dialektik aloqada boʻlib, ular bir-birini taqozo etadi, bir-biriga taʼsir qiladi, bir-biriga oʻtadi. B.sh. bilan B.m.ning oʻzaro munosabatida keyingisi yetakchi mavqega ega boʻlib, u shaklni hosil qilishda juda faoldir. Sanʼatkor ijodiy niyatidan kelib chiqqan holda boʻlgʻusi asarning shaklini belgilaydi, yana ham aniqrogʻi, boʻlgʻusi asarning mazmuni uning shaklini belgilaydi. Mas., jamiyatning joriy holatini badiiy idrok etish, u haqdagi hukmini badiiy konsepsiya tarzida shakllantirish va ifodalash maqsadini koʻzlagan ijodkor roman shaklini tanlaydi. Chunki ayni shu shakl ijodiy niyatda koʻzda tutilgan mazmunga har jihatdan muvofiq keladi va oʻsha niyat ijrosi uchun imkon beradi. Shu bilan birga, B.sh. nisbiy mustaqillikka ega hamdir. Har bir davr adabiyotida keng qoʻllanilib kelayotgan, oʻquvchi ommaga tushunarli va oʻzining nisbatan turgʻun koʻrsatkichlariga ega boʻlgan shakllar mavjud. Shunga koʻra, sanʼatkor ifodalashni koʻzda tutgan mazmunni oʻsha shakllar doirasiga sigʻdirishga intiladi. Mas., sahna uchun asar yozayotgan ijodkor uni pardalarga, koʻrinishlarga boʻladi, syujet voqealarini ijro vaqtiga sigʻdiradi, dialoglarni sahna ijrosi uchun mos holga keltiradi, ularni remarkalar bilan taʼminlaydi va h. Shakl konservativroq hodisa boʻlganligidan uzoq yashovchanlik xususiyatiga ega. Mazmun esa oʻzgaruvchanlikka moyil hodisa boʻlib, har bir badiiy asar mazmunan oʻzicha originaldir. Sababi, oʻsha asarni yaratgan ijodkor – individ, u dunyoni oʻzicha koʻradi va baholaydi. Shunga koʻra, hatto oshkor taqlidiy ruhdagi asar ham mazmunan original sanalishi mumkin. Mas., hikoya janri oʻzining asosiy shakliy xususiyatlari bilan badiiy adabiyotda uzoq vaqtlardan beri mavjud. Ayni shu B.sh.da minglab yozuvchilar ifodalagan turfa B.m.larning sanogʻiga yetib boʻlmaydi. Albatta, har bir hikoyaning shaklida ham muayyan oʻziga xosliklar boʻladi, biroq hikoyaga xos asosiy shakliy belgilar saqlanib qolaveradi. Mazmunning shaklga oʻtish hodisasi, avvalo, genetik asosga egadir. Mas., gʻazal janri dastlab mazmun hodisasi boʻlib, “ayollarga xushomad, muhabbat” mazmunidagi sheʼriy asar gʻazal deyilgan. Keyincha, gʻazal oʻz mazmuniga mos eng muvofiq shaklga ega boʻlgach, u shakl hodisasiga – turgʻun sheʼriy janrga aylandi. Yoki italyancha “yangilik” soʻzidan olingan novella ham dastlab mazmun hodisasi edi: novella deyilganda, jonli qiziqish uygʻotuvchi yangi voqeani hikoya qiluvchi asar tushunilgan. Ayni chogʻda, novella oʻziga xos shakl xususiyatlariga ham ega boʻlgan: qisqalik, syujet oʻtkirligi va b. Keyincha novellaga xos shakliy xususiyatlar muqimlashib, oʻziga xos shakl – novella janri yuzaga keladi. Shuningdek, shakl va mazmunning bir-biriga oʻtishi bir asar doirasida ham kuzatiladi. Bu badiiy asarning sistema ekani, har qanday sistema quyi va yuqori darajadagi strukturaviy boʻlaklardan tarkib topishi bilan bogʻliq. Mas., til obrazga nisbatan shakl, obraz tilga nisbatan mazmun; ayni paytda, obrazning oʻzi badiiy mazmunni ifodalash shakli. Yoki badiiy obrazning predmetlilik darajasiga koʻra turlari (detal – fabula – xarakter va sharoit – dunyo obrazi) ham shaklning mazmunga, mazmunning shaklga oʻtishiga misol boʻla oladi.

Badiiy asar qimmatini belgilashda mazmun va shaklning oʻzaro muvofiqligi eng muhim mezonlardan sanaladi. Badiiyat goʻzal shaklda ifodalangan aktual, umuminsoniy qadriyatlarga mos mazmunni taqozo qiladi. Shunday ekan, shaklni badiiyat, mazmunni gʻoyaviylik (bunda ham, albatta, shartlilik bor) hodisasi sifatida tushunib, har ikkisiga birdek eʼtibor berish zarur. Adabiyotshunoslikda mazkur qoidadan chekinilgan hollar ham boʻlgan, albatta. Shaklning nisbiy mustaqilligini mutlaqlashtirib, uni badiiyatning bosh mezoni sifatida qaraganlar formalistlar deb yuritiladi (q. formalizm, formal metod). Shuningdek, badiiy asarning shakliga koʻz yumib, uning qimmatini mazmundan kelib chiqibgina baholashga urinishlar ham boʻlgan. Xususan, 20-yillar shoʻro adabiyotshunosligida maydonga kelgan “vulgar sotsiologizm” tarafdorlari faoliyatida badiiy asarni faqat gʻoyaviy mazmunidan, sinfiy mohiyatidan kelib chiqib baholash amaliyoti kuzatiladi (q. vulgar sotsiologizm). Badiiy adabiyotga bunday yondashuv uning sanʼat hodisasi ekanligini inkor qilish, uni mafkura quroliga aylantirishning qoʻpol koʻrinishi edi. Garchi shoʻro adabiyotshunosligi vulgar sotsiologizmga oʻz vaqtida keskin zarba bergan boʻlsa-da, uning oʻzi ham bir oyogʻi bilan shu mavqeda turar, yaʼni mohiyatan badiiy adabiyotga shu xil yondashuvning “yumshoq” varianti edi. Shoʻro davrida yangi tuzumni, kommunistlar partiyasini, proletariat dohiysini ulugʻlagan badiiy jihatdan nochor asarlarning ragʻbatlantirilib, chinakam badiiyat hodisasi sanaladigan asarlarning eʼtibordan chetda qolgani, eng yomoni, tazyiq ostiga olingani buning yorqin dalilidir. Bundan badiiy asarni uning tabiatidan kelib chiqqan holda, shakl va mazmunni birlikda olib tekshirish zarur ekani ayon boʻladi. Tabiiyki, badiiy asarni oʻrganishda ulardan biri diqqat markaziga qoʻyilishi mumkin. Shunda ham, mas., asar shakli haqida fikr yuritayotganda, uning mazmunni uyushtirish va ifodalash, taʼsirdorligiyu badiiy jozibasini oshirishdagi ahamiyatini; mazmun haqida fikr yuritganda esa uning shaklga qay darajada muvofiqligini nazardan qochirmaslik taqozo etiladi.

Бадиий шакл ва мазмун – воқеликдаги ҳар қандай нарса ўзининг ташқи кўриниши (шакли) ва шу шакл орқали англашилаётган моҳияти (мазмун)га эга. Шакл ва мазмун категориялари умумфалсафий характерда бўлиб, улар воқеликни (нарсани) идрок қилишда муҳим илмий абстракциялардир. Зеро, шакл ва мазмун тарзида бўлиш шартли, негаки, улар – яхлит бир нарсанинг ҳар вақт бирликда мавжуд бўлган ва бир-бирини тақозо этадиган икки томони. Шакл нарсанинг биз бевосита кўриб турган, ҳис қилаётган томони ва айнан у бизга ўша нарсанинг нималигини – мазмун-моҳиятини англатади. Мазмун муайян шаклдагина яшайди, шаклсиз мазмун бўлмаганидек, мазмунсиз шакл ҳам мавжуд эмас. Бошқа ҳар қандай нарса сингари, бадиий асар ҳам шакл ва мазмуннинг яхлит бирлигидир. Шунинг учун бадиий шакл (Б.ш.), бадиий мазмун (Б.м.) тушунчаларининг атиги илмий абстракция эканини унутмаслик лозим. Яъни биз яхлит бутунлик – бадиий асарни атрофлича таҳлил қилиш, бу ишни осонлаштириш мақсадидагина шу хил шартли бўлишга йўл қўямиз. Аслида эса Б.ш. мазмунсиз, Б.м. эса шаклсиз мавжуд эмас. Зеро, Б.ш. Б.м.нинг биз қабул қилаётган мавжудлиги, Б.м. эса унинг ички маъноси, мағзидир.

Бадиий асарда шакл ва мазмун ўзаро диалектик алоқада бўлиб, улар бир-бирини тақозо этади, бир-бирига таъсир қилади, бир-бирига ўтади. Б.ш. билан Б.м.нинг ўзаро муносабатида кейингиси етакчи мавқега эга бўлиб, у шаклни ҳосил қилишда жуда фаолдир. Санъаткор ижодий ниятидан келиб чиққан ҳолда бўлғуси асарнинг шаклини белгилайди, яна ҳам аниқроғи, бўлғуси асарнинг мазмуни унинг шаклини белгилайди. Мас., жамиятнинг жорий ҳолатини бадиий идрок этиш, у ҳақдаги ҳукмини бадиий концепция тарзида шакллантириш ва ифодалаш мақсадини кўзлаган ижодкор роман шаклини танлайди. Чунки айни шу шакл ижодий ниятда кўзда тутилган мазмунга ҳар жиҳатдан мувофиқ келади ва ўша ният ижроси учун имкон беради. Шу билан бирга, Б.ш. нисбий мустақилликка эга ҳамдир. Ҳар бир давр адабиётида кенг қўлланилиб келаётган, ўқувчи оммага тушунарли ва ўзининг нисбатан турғун кўрсаткичларига эга бўлган шакллар мавжуд. Шунга кўра, санъаткор ифодалашни кўзда тутган мазмунни ўша шакллар доирасига сиғдиришга интилади. Мас., саҳна учун асар ёзаётган ижодкор уни пардаларга, кўринишларга бўлади, сюжет воқеаларини ижро вақтига сиғдиради, диалогларни саҳна ижроси учун мос ҳолга келтиради, уларни ремаркалар билан таъминлайди ва ҳ. Шакл консервативроқ ҳодиса бўлганлигидан узоқ яшовчанлик хусусиятига эга. Мазмун эса ўзгарувчанликка мойил ҳодиса бўлиб, ҳар бир бадиий асар мазмунан ўзича оригиналдир. Сабаби, ўша асарни яратган ижодкор – индивид, у дунёни ўзича кўради ва баҳолайди. Шунга кўра, ҳатто ошкор тақлидий руҳдаги асар ҳам мазмунан оригинал саналиши мумкин. Мас., ҳикоя жанри ўзининг асосий шаклий хусусиятлари билан бадиий адабиётда узоқ вақтлардан бери мавжуд. Айни шу Б.ш.да минглаб ёзувчилар ифодалаган турфа Б.м.ларнинг саноғига етиб бўлмайди. Албатта, ҳар бир ҳикоянинг шаклида ҳам муайян ўзига хосликлар бўлади, бироқ ҳикояга хос асосий шаклий белгилар сақланиб қолаверади. Мазмуннинг шаклга ўтиш ҳодисаси, аввало, генетик асосга эгадир. Мас., ғазал жанри дастлаб мазмун ҳодисаси бўлиб, “аёлларга хушомад, муҳаббат” мазмунидаги шеърий асар ғазал дейилган. Кейинча, ғазал ўз мазмунига мос энг мувофиқ шаклга эга бўлгач, у шакл ҳодисасига – турғун шеърий жанрга айланди. Ёки итальянча “янгилик” сўзидан олинган новелла ҳам дастлаб мазмун ҳодисаси эди: новелла дейилганда, жонли қизиқиш уйғотувчи янги воқеани ҳикоя қилувчи асар тушунилган. Айни чоғда, новелла ўзига хос шакл хусусиятларига ҳам эга бўлган: қисқалик, сюжет ўткирлиги ва б. Кейинча новеллага хос шаклий хусусиятлар муқимлашиб, ўзига хос шакл – новелла жанри юзага келади. Шунингдек, шакл ва мазмуннинг бир-бирига ўтиши бир асар доирасида ҳам кузатилади. Бу бадиий асарнинг система экани, ҳар қандай система қуйи ва юқори даражадаги структуравий бўлаклардан таркиб топиши билан боғлиқ. Мас., тил образга нисбатан шакл, образ тилга нисбатан мазмун; айни пайтда, образнинг ўзи бадиий мазмунни ифодалаш шакли. Ёки бадиий образнинг предметлилик даражасига кўра турлари (деталь – фабула – характер ва шароит – дунё образи) ҳам шаклнинг мазмунга, мазмуннинг шаклга ўтишига мисол бўла олади.

Бадиий асар қимматини белгилашда мазмун ва шаклнинг ўзаро мувофиқлиги энг муҳим мезонлардан саналади. Бадиият гўзал шаклда ифодаланган актуал, умуминсоний қадриятларга мос мазмунни тақозо қилади. Шундай экан, шаклни бадиият, мазмунни ғоявийлик (бунда ҳам, албатта, шартлилик бор) ҳодисаси сифатида тушуниб, ҳар иккисига бирдек эътибор бериш зарур. Адабиётшуносликда мазкур қоидадан чекинилган ҳоллар ҳам бўлган, албатта. Шаклнинг нисбий мустақиллигини мутлақлаштириб, уни бадииятнинг бош мезони сифатида қараганлар формалистлар деб юритилади (қ. формализм, формал метод). Шунингдек, бадиий асарнинг шаклига кўз юмиб, унинг қимматини мазмундан келиб чиқибгина баҳолашга уринишлар ҳам бўлган. Хусусан, 20-йиллар шўро адабиётшунослигида майдонга келган “вульгар социологизм” тарафдорлари фаолиятида бадиий асарни фақат ғоявий мазмунидан, синфий моҳиятидан келиб чиқиб баҳолаш амалиёти кузатилади (қ. вульгар социологизм). Бадиий адабиётга бундай ёндашув унинг санъат ҳодисаси эканлигини инкор қилиш, уни мафкура қуролига айлантиришнинг қўпол кўриниши эди. Гарчи шўро адабиётшунослиги вульгар социологизмга ўз вақтида кескин зарба берган бўлса-да, унинг ўзи ҳам бир оёғи билан шу мавқеда турар, яъни моҳиятан бадиий адабиётга шу хил ёндашувнинг “юмшоқ” варианти эди. Шўро даврида янги тузумни, коммунистлар партиясини, пролетариат доҳийсини улуғлаган бадиий жиҳатдан ночор асарларнинг рағбатлантирилиб, чинакам бадиият ҳодисаси саналадиган асарларнинг эътибордан четда қолгани, энг ёмони, тазйиқ остига олингани бунинг ёрқин далилидир. Бундан бадиий асарни унинг табиатидан келиб чиққан ҳолда, шакл ва мазмунни бирликда олиб текшириш зарур экани аён бўлади. Табиийки, бадиий асарни ўрганишда улардан бири диққат марказига қўйилиши мумкин. Шунда ҳам, мас., асар шакли ҳақида фикр юритаётганда, унинг мазмунни уюштириш ва ифодалаш, таъсирдорлигию бадиий жозибасини оширишдаги аҳамиятини; мазмун ҳақида фикр юритганда эса унинг шаклга қай даражада мувофиқлигини назардан қочирмаслик тақозо этилади.