Badiiylik

Badiiylik – ijodiy-ruhiy faoliyat mahsuli oʻlaroq dunyoga kelgan asarning sanʼatga mansubligini belgilovchi xususiyatlar majmui. Obrazlilik B.ning birlamchi sharti sanalib, u voqelikni badiiy obrazlar orqali idrok etish, badiiy obrazlar vositasida fikrlash demakdir. Obrazlilik sanʼatning oʻzak xususiyati boʻlib, u yoʻq joyda B. ham mavjud emas. B. tarixiy kategoriya sanaladi, uning talab va mezonlari har bir davrning maʼnaviy-estetik ehtiyojlari, badiiy didi bilan bogʻliq holda oʻzgarib turadi. Shunga qaramay, B.ning javhari boʻlgan barqaror shartlar ham mavjud. Jumladan, B.ning muhim shartlaridan biri mazmun va shaklning uygʻun birligi, ularning oʻzaro muvofiqligidir. B.ning mazkur sharti inson uchun (insoniyat uchun) ahamiyatli mazmunning goʻzal shaklda ifodalanishi, badiiy mukammal asarning organik butunlikka aylanishi demakdir. Butunlik esa asarda bironta ham ortiqcha, tasodifiy, ahamiyatsiz unsur mavjud boʻlmasligi, undagi barcha shakl unsurlari mazmunni, estetik obyektni shakllantirishga qaratilishini taqozo etadi. Shu shartga dosh bera oladigan badiiy jihatdan mukammal asarning ortigʻi ham, kami ham yoʻq – unga biron narsa qoʻshib ham, olib ham boʻlmaydi, ikkala holda ham butunlikka putur yetadi. Shunday butunlik asosida irreal olam – badiiy reallik voqe boʻladi. Bu voqelik reallikka nechogʻli monand boʻlmasin, u baribir shartlilik xususiyatini saqlab qoladiki, ayni shu shartlilik B.ning yana bir muhim talabidir. Badiiy voqelik obrazlar vositasida yaralgan irreal olam ekanligini, badiiy shartlilikni qabul qilgan holdagina unga estetik obyekt sifatida yondashish mumkin boʻladi. Yaʼni shu tufayligina badiiy voqelik reallik bilan chalkashtirilmaydi, badiiy asar matn darajasidagina qolib ketmasdan, estetik obyekt sifatida tasavvurda qayta yaraladi. Qayta yaratilishning asosi badiiy asarning oʻquvchiga yoʻnaltirilganligidirki, bu B.ning yana bir muhim belgisi sanaladi. Badiiy asar avvalboshdanoq muayyan oʻquvchiga moʻljallab yoziladi, unda oʻsha oʻquvchi egallashi va shundan turib badiiy voqelikni jonlantirishi kerak boʻlgan joy hozirlangan. Bu esa oʻquvchini estetik subyektga aylantiradi, uni estetik obyektni qayta yaratishga undaydi. Yaʼni oʻqish – ijodiy jarayon, chunki oʻquvchi yozuvchi yetkazayotgan mazmunning oddiy isteʼmolchisi emas, u belgilar asosida badiiy voqelikni qayta yaratayotgan ijodkordir. Ijodkorlik haqida esa originallik bor holdagina gapirish mumkinki, u B.ning muhim sharti hisoblanadi. Zero, chinakam badiiy asar betakror, original hodisadir. Unda sanʼatkorning ijod onlaridagi maʼnaviy-ruhiy holati, shu onlarda ayon boʻlgan MAʼNO akslanadi. Ijod onlaridagi maʼnaviy-ruhiy holat betakror boʻlganidek, oʻsha MAʼNO ham betakrordirki, u endi faqat oʻqish jarayonida – qayta yaratish jarayonida voqe boʻladi. Garchi MAʼNO sanʼatkor – alohida bir shaxs hayotiy tajribasi, maʼnaviy-ruhoniy izlanishlari mahsuli oʻlaroq voqe boʻlsa-da, ijod onlarida u reallikdan uzilib IDEAL bagʻrida, universal inson maqomida turgan. Xuddi shu hol MAʼNOning universalligini taʼmin etadiki, universallik B.ning yana bir belgisidir. Shu universallik tufayli ham chinakam badiiy asar kim haqda yozilganidan qatʼi nazar, hamma haqida, qaysi goʻsha haqida yozilishidan qatʼi nazar, butun olam haqida boʻladi, bashariyatning maʼnaviy mulki, qadriyatiga aylana oladi.

Бадиийлик – ижодий-руҳий фаолият маҳсули ўлароқ дунёга келган асарнинг санъатга мансублигини белгиловчи хусусиятлар мажмуи. Образлилик Б.нинг бирламчи шарти саналиб, у воқеликни бадиий образлар орқали идрок этиш, бадиий образлар воситасида фикрлаш демакдир. Образлилик санъатнинг ўзак хусусияти бўлиб, у йўқ жойда Б. ҳам мавжуд эмас. Б. тарихий категория саналади, унинг талаб ва мезонлари ҳар бир даврнинг маънавий-эстетик эҳтиёжлари, бадиий диди билан боғлиқ ҳолда ўзгариб туради. Шунга қарамай, Б.нинг жавҳари бўлган барқарор шартлар ҳам мавжуд. Жумладан, Б.нинг муҳим шартларидан бири мазмун ва шаклнинг уйғун бирлиги, уларнинг ўзаро мувофиқлигидир. Б.нинг мазкур шарти инсон учун (инсоният учун) аҳамиятли мазмуннинг гўзал шаклда ифодаланиши, бадиий мукаммал асарнинг органик бутунликка айланиши демакдир. Бутунлик эса асарда биронта ҳам ортиқча, тасодифий, аҳамиятсиз унсур мавжуд бўлмаслиги, ундаги барча шакл унсурлари мазмунни, эстетик объектни шакллантиришга қаратилишини тақозо этади. Шу шартга дош бера оладиган бадиий жиҳатдан мукаммал асарнинг ортиғи ҳам, ками ҳам йўқ – унга бирон нарса қўшиб ҳам, олиб ҳам бўлмайди, иккала ҳолда ҳам бутунликка путур етади. Шундай бутунлик асосида ирреал олам – бадиий реаллик воқе бўлади. Бу воқелик реалликка нечоғли монанд бўлмасин, у барибир шартлилик хусусиятини сақлаб қоладики, айни шу шартлилик Б.нинг яна бир муҳим талабидир. Бадиий воқелик образлар воситасида яралган ирреал олам эканлигини, бадиий шартлиликни қабул қилган ҳолдагина унга эстетик объект сифатида ёндашиш мумкин бўлади. Яъни шу туфайлигина бадиий воқелик реаллик билан чалкаштирилмайди, бадиий асар матн даражасидагина қолиб кетмасдан, эстетик объект сифатида тасаввурда қайта яралади. Қайта яратилишнинг асоси бадиий асарнинг ўқувчига йўналтирилганлигидирки, бу Б.нинг яна бир муҳим белгиси саналади. Бадиий асар аввалбошданоқ муайян ўқувчига мўлжаллаб ёзилади, унда ўша ўқувчи эгаллаши ва шундан туриб бадиий воқеликни жонлантириши керак бўлган жой ҳозирланган. Бу эса ўқувчини эстетик субъектга айлантиради, уни эстетик объектни қайта яратишга ундайди. Яъни ўқиш – ижодий жараён, чунки ўқувчи ёзувчи етказаётган мазмуннинг оддий истеъмолчиси эмас, у белгилар асосида бадиий воқеликни қайта яратаётган ижодкордир. Ижодкорлик ҳақида эса оригиналлик бор ҳолдагина гапириш мумкинки, у Б.нинг муҳим шарти ҳисобланади. Зеро, чинакам бадиий асар бетакрор, оригинал ҳодисадир. Унда санъаткорнинг ижод онларидаги маънавий-руҳий ҳолати, шу онларда аён бўлган МАЪНО аксланади. Ижод онларидаги маънавий-руҳий ҳолат бетакрор бўлганидек, ўша МАЪНО ҳам бетакрордирки, у энди фақат ўқиш жараёнида – қайта яратиш жараёнида воқе бўлади. Гарчи МАЪНО санъаткор – алоҳида бир шахс ҳаётий тажрибаси, маънавий-руҳоний изланишлари маҳсули ўлароқ воқе бўлса-да, ижод онларида у реалликдан узилиб ИДЕАЛ бағрида, универсал инсон мақомида турган. Худди шу ҳол МАЪНОнинг универсаллигини таъмин этадики, универсаллик Б.нинг яна бир белгисидир. Шу универсаллик туфайли ҳам чинакам бадиий асар ким ҳақда ёзилганидан қатъи назар, ҳамма ҳақида, қайси гўша ҳақида ёзилишидан қатъи назар, бутун олам ҳақида бўлади, башариятнинг маънавий мулки, қадриятига айлана олади.