Badiiylik moduslari

Badiiylik moduslari (ruschadan kalka: “modusы xudojestvennosti”) – badiiylik koʻrinishlari; badiiylik qonuniyatlari (badiiy butunlik, shartlilik, oʻquvchiga yoʻnaltirilganlik, originallik, universallik)ning namoyon boʻlish usullari. Modus tushunchasi adabiyotshunoslikka kanadalik olim Nortrop Fray tomonidan kiritilgan. Fray moduslarni ajratishda muallifning badiiy asar qahramoniga nisbatan nuqtai nazarini asos qilib oladi hamda moduslarning mif, rivoyat, yuksak-mimetik, tuban-mimetik, kinoyaviy modus turlarini ajratadi. N.Frayga koʻra, mifning qahramoni maʼbudlar, rivoyatniki sehrli kuchlar, yuksak-mimetik modusdagi asarlar (epos va tragediya)ning qahramoni esa qahramon-yetakchidir. Mazkur moduslarning qahramoni muallif va kitobxondan balandda turadi. Tuban-mimetik modus (komediya va realistik adabiyot)ning personajlari xuddi biz qatori odamlardir, kinoyaviy modus personaji aql va kuchda bizdan quyida turadi, uning erksizligi va mavjudligining maʼnisizligini goʻyo yuqoridan turib kuzatamiz. N.Fray oʻzining modus nazariyasida badiiylikning umumestetik koʻrinishlari – moduslar bilan adabiy janrlar orasiga chegara qoʻymaydi. Undan farqli ravishda rus olimi V.Tyupa B.m. tushunchasi ostida qahramonlik, tragizm, satira, yumor, sarkazm, idilliyaviylik, elegiyaviylik, dramatizm, kinoya kabi tushunchalarni birlashtiradi. Odatda, badiiy mazmunning subyektiv tomoni deb hisoblab kelingan yuqoridagi tushunchalarga pafos (q.), gʻoyaviy-emotsional baho, muallif emotsionalligi tiplari sifatidagina qaralishi mazkur hodisalarning mohiyatini toraytirish boʻladi. Badiiylik subyekt – obyekt – adresat butunligidagina namoyon boʻlar ekan, pafos tushunchasi badiiylikning faqat bir qirrasigina sanalishi mumkin. Mas., tragiklik faqat gʻoyaviy-hissiy munosabat yoki muallif emotsionalligi boʻlibgina qolmay, oʻz navbatida, qahramonni tipiklashtirishning oʻziga xos koʻrinishi hamdir. Shu bilan birga, tragiklik kitobxonda tragizmga xos katarsisni talab qiladi, kitobxonda tragik katarsis sodir boʻlsagina, badiiylik roʻyobga chiqqan deb hisoblash mumkin. Demak, yuqorida sanalgan tragizm, satira, yumor, dramatizm kabi tushunchalar muallifga nisbatan olinganda pafos, qahramonga nisbatan olinganda tipiklashtirishning alohida koʻrinishini, kitobxonga nisbatan esa shu ikkisiga, yaʼni pafos va tipiklashtirishga mos katarsisni anglatadi. Mazkur uch hodisaning birligi B.m.ning konkret bir turini yuzaga chiqaradi.

Badiiylik markazida shaxs va unga qarama-qarshi turgan tashqi olamning oʻzaro munosabati, “men –

olamda” konsepsiyasi yotadi. B.m. esa shaxs mavjudligining ruhiy-amaliy tajribasiga estetik analogiya sifatida namoyon boʻladi. Yaʼni tragiklik, satiriklik, dramatiklik, eng avvalo, shaxsning oʻz-oʻzini anglashi va namoyon etishi shakllari boʻlib, badiiy asarda ulardan biri asosiy oʻrin tutadi.

Бадиийлик модуслари (русчадан калька: “модусы художественности”) – бадиийлик кўринишлари; бадиийлик қонуниятлари (бадиий бутунлик, шартлилик, ўқувчига йўналтирилганлик, оригиналлик, универсаллик)нинг намоён бўлиш усуллари. Модус тушунчаси адабиётшуносликка канадалик олим Нортроп Фрай томонидан киритилган. Фрай модусларни ажратишда муаллифнинг бадиий асар қаҳрамонига нисбатан нуқтаи назарини асос қилиб олади ҳамда модусларнинг миф, ривоят, юксак-миметик, тубан-миметик, киноявий модус турларини ажратади. Н.Фрайга кўра, мифнинг қаҳрамони маъбудлар, ривоятники сеҳрли кучлар, юксак-миметик модусдаги асарлар (эпос ва трагедия)нинг қаҳрамони эса қаҳрамон-етакчидир. Мазкур модусларнинг қаҳрамони муаллиф ва китобхондан баландда туради. Тубан-миметик модус (комедия ва реалистик адабиёт)нинг персонажлари худди биз қатори одамлардир, киноявий модус персонажи ақл ва кучда биздан қуйида туради, унинг эрксизлиги ва мавжудлигининг маънисизлигини гўё юқоридан туриб кузатамиз. Н.Фрай ўзининг модус назариясида бадиийликнинг умумэстетик кўринишлари – модуслар билан адабий жанрлар орасига чегара қўймайди. Ундан фарқли равишда рус олими В.Тюпа Б.м. тушунчаси остида қаҳрамонлик, трагизм, сатира, юмор, сарказм, идиллиявийлик, элегиявийлик, драматизм, киноя каби тушунчаларни бирлаштиради. Одатда, бадиий мазмуннинг субъектив томони деб ҳисоблаб келинган юқоридаги тушунчаларга пафос (қ.), ғоявий-эмоционал баҳо, муаллиф эмоционаллиги типлари сифатидагина қаралиши мазкур ҳодисаларнинг моҳиятини торайтириш бўлади. Бадиийлик субъект – объект – адресат бутунлигидагина намоён бўлар экан, пафос тушунчаси бадиийликнинг фақат бир қиррасигина саналиши мумкин. Мас., трагиклик фақат ғоявий-ҳиссий муносабат ёки муаллиф эмоционаллиги бўлибгина қолмай, ўз навбатида, қаҳрамонни типиклаштиришнинг ўзига хос кўриниши ҳамдир. Шу билан бирга, трагиклик китобхонда трагизмга хос катарсисни талаб қилади, китобхонда трагик катарсис содир бўлсагина, бадиийлик рўёбга чиққан деб ҳисоблаш мумкин. Демак, юқорида саналган трагизм, сатира, юмор, драматизм каби тушунчалар муаллифга нисбатан олинганда пафос, қаҳрамонга нисбатан олинганда типиклаштиришнинг алоҳида кўринишини, китобхонга нисбатан эса шу иккисига, яъни пафос ва типиклаштиришга мос катарсисни англатади. Мазкур уч ҳодисанинг бирлиги Б.м.нинг конкрет бир турини юзага чиқаради.

Бадиийлик марказида шахс ва унга қарама-қарши турган ташқи оламнинг ўзаро муносабати, “мен –

оламда” концепцияси ётади. Б.м. эса шахс мавжудлигининг руҳий-амалий тажрибасига эстетик аналогия сифатида намоён бўлади. Яъни трагиклик, сатириклик, драматиклик, энг аввало, шахснинг ўз-ўзини англаши ва намоён этиши шакллари бўлиб, бадиий асарда улардан бири асосий ўрин тутади.