Bahr

Bahr (ar. بحر – dengiz) – aruzda yozilgan sheʼrda ruknlarning takrorlanish tartibi, konkret sheʼrdagi oʻlchov asosi. Aruzda hijo, rukn, misra va bayt (arab aruzida harf, juzv, rukn, bahr, bayt) sheʼrning oʻlchov birliklari boʻlib, bunda bayt konkret sheʼrning ritmik jihatdan tugal birligi, boshqalari esa uning tarkibiy qismlari sanaladi. B. misra doirasida voqe boʻladi, chunki ilk misradagi ruknlar tartibi keyingi misralarda aynan takrorlanadi. Yaʼni aruzda 8 ta rukn (asl)ning muayyan tartibdagi takroridan B.lar hosil boʻladi va ularning har biri oʻz nomiga ega. A.Navoiy “Mezon ul-avzon”da koʻrsatishicha, aruzda 19 ta bahr mavjud, Bobur esa “Muxtasar”da 21 ta bahrni koʻrsatadi. B.larning yettitasi (mutaqorib, mutadorik, hazaj, ramal, rajaz, komil va vofir) bitta rukn takroridan (mas.: mafoiylun / mafoiylun... – hazaj; foilotun / foilotun... – ramal) hosil boʻladi, birgina mafʼulotu asli oʻzi mustaqil holda B. hosil qilmaydi. Bittadan olingan ikkita asl takroridan yana 8 ta B. (muzoriʼ, hafif, mujtass, munsarih, muqtazab, tavil, madid va basit ) hosil boʻladi (mas., mafoiylun / foilotun... – muzoriʼ; foilotun / mustafʼilun... – hafif). Ikkita bir xil va bitta boshqa asl takroridan esa qolgan 4 ta B. (qarib, mushokil, gʻarib va sariʼ) hosil boʻladi (mas., foilotun / foilotun / mustafʼilun – qarib; foilotun / foilotun / mafoiylun – mushokil). Oʻzbek tili xususiyatlari bilan bogʻliq holda sheʼriyatimizda B.lar qoʻllanishdagi faollik darajasiga koʻra farqlanadi: agar hazaj, ramal, rajaz, muzoriʼ, hafif, mujtass, munsarih, sariʼ, mutaqorib B.lari faol qoʻllangan boʻlsa, mutadorik, komil tavil B.lari juda kam uchraydi; vofir, muqtazab, madid, basit, qarib, mushokil, gʻarib, ariz, amiq B.lari esa sheʼriyatimizda ishlatilmagan.

Баҳр (ар. بحر – денгиз) – арузда ёзилган шеърда рукнларнинг такрорланиш тартиби, конкрет шеърдаги ўлчов асоси. Арузда ҳижо, рукн, мисра ва байт (араб арузида ҳарф, жузв, рукн, баҳр, байт) шеърнинг ўлчов бирликлари бўлиб, бунда байт конкрет шеърнинг ритмик жиҳатдан тугал бирлиги, бошқалари эса унинг таркибий қисмлари саналади. Б. мисра доирасида воқе бўлади, чунки илк мисрадаги рукнлар тартиби кейинги мисраларда айнан такрорланади. Яъни арузда 8 та рукн (асл)нинг муайян тартибдаги такроридан Б.лар ҳосил бўлади ва уларнинг ҳар бири ўз номига эга. А.Навоий “Мезон ул-авзон”да кўрсатишича, арузда 19 та баҳр мавжуд, Бобур эса “Мухтасар”да 21 та баҳрни кўрсатади. Б.ларнинг еттитаси (мутақориб, мутадорик, ҳазаж, рамал, ражаз, комил ва вофир) битта рукн такроридан (мас.: мафоийлун / мафоийлун... – ҳазаж; фоилотун / фоилотун... – рамал) ҳосил бўлади, биргина мафъулоту асли ўзи мустақил ҳолда Б. ҳосил қилмайди. Биттадан олинган иккита асл такроридан яна 8 та Б. (музориъ, ҳафиф, мужтасс, мунсариҳ, муқтазаб, тавил, мадид ва басит ) ҳосил бўлади (мас., мафоийлун / фоилотун... – музориъ; фоилотун / мустафъилун... – ҳафиф). Иккита бир хил ва битта бошқа асл такроридан эса қолган 4 та Б. (қариб, мушокил, ғариб ва сариъ) ҳосил бўлади (мас., фоилотун / фоилотун / мустафъилун – қариб; фоилотун / фоилотун / мафоийлун – мушокил). Ўзбек тили хусусиятлари билан боғлиқ ҳолда шеъриятимизда Б.лар қўлланишдаги фаоллик даражасига кўра фарқланади: агар ҳазаж, рамал, ражаз, музориъ, ҳафиф, мужтасс, мунсариҳ, сариъ, мутақориб Б.лари фаол қўлланган бўлса, мутадорик, комил тавил Б.лари жуда кам учрайди; вофир, муқтазаб, мадид, басит, қариб, мушокил, ғариб, ариз, амиқ Б.лари эса шеъриятимизда ишлатилмаган.