Doston

Doston – 1) turkiy xalqlar ogʻzaki ijodidagi epik janr. Xalq ogʻzaki ijodidagi D.lar voqeaband syujet asosiga qurilgan yirik hajmli asarlar boʻlib, ular baxshi (oqin, jirov, manaschi)lar tomonidan musiqa (doʻmbira, qoʻbiz va b.) joʻrligida ijro qilingan, ogʻizdan-ogʻizga oʻtib bizgacha yetib kelgan. Bu jarayonda har bir ijrochi oʻzidan nimadir qoʻshgan, nimanidir tushirib qoldirgan va shu tariqa D.lar sayqallanib borgan. Xalq ijodidagi D.ning matniy qurilishi ijroga mos – unda nasriy va sheʼriy parchalar almashinib turadi: rivoya asosan nasrda amalga oshirilsa, qahramonlar orasidagi eng muhim dialoglar, ularning ruhiy holatlari, taʼrifu tavsiflar, ijrochi munosabati va sh.k. koʻproq sheʼriy yoʻlda beriladi; 2) mumtoz adabiyotimizdagi yirik hajmli, odatda, masnaviy shaklida va aruzning maʼlum bir vaznida yoziluvchi sheʼriy asar. Mumtoz adabiyotimizdagi D.larning aksariyatini yaxlit voqea asosidagi syujetga qurilgan (mas., “Farhod va Shirin”, “Layli va Majnun”) epik asarlar tashkil qiladi. Shu bilan birga, syujeti izchil va yaxlit boʻlmagan (mas., “Hayrat ul-abror”) yoki umuman voqeaband syujetsiz (mas., “Hibat ul-haqoyiq”) D.lar ham mavjudki, ular turli ijtimoiy-maʼnaviy, axloqiy-taʼlimiy masalalardan bahs yurituvchi liro-epik xarakterdagi falsafiy-taʼlimiy yoki didaktik asarlardir; 3) zamonaviy adabiyotda keng tarqalgan yirik hajmli sheʼriy asar, unga sinonim tarzida poema atamasi ham qoʻllanadi. Hozirgi adabiyotda D.lar bitta umumiy nom bilan atalsa-da, janr xususiyatlariga koʻra ular turlichadir. Shuning uchun ham amaliyotda lirik doston, epik doston, dramatik doston kabi aniqlashtiruvchi atamalar qoʻllanadi. Muayyan D.ni bulardan biriga mansubligini belgilash uchun oʻsha doston strukturasida lirik, epik yoki dramatik elementlardan qay birining yetakchi maqomga egaligidan kelib chiqiladi. Mas., sheʼriy rivoya – voqeani hikoya qilish ustuvor “Oʻch” (Oybek), “Oygul bilan Baxtiyor” (H.Olimjon) kabi asarlar epik doston, voqea lirik kechinmani ifodalash vositasi boʻlgan “Surat” (Mirtemir), “Ruh bilan suhbat” (S.Zunnunova), “Nido” (E.Vohidov) kabi asarlar lirik doston, voqea dramatik koʻrinishlarda koʻrsatiluvchi “Mahmud Torobiy” (Oybek), “Jannatga yoʻl” (A.Oripov) kabi asarlar esa dramatik doston tarzida farqlanadi. Adabiyotshunoslikda D. (poema)larning hammasini birdek liro-epik janr hisoblash hollari ham borki, yuqoridagilardan kelib chiqilsa, bu unchalik toʻgʻri emas. D.ni liro-epik janr deb atarkan, uning “bayon qilinayotgan epik voqeani lirik qahramon munosabati orqali ifodalash” xususiyati asos qilib olinadi. Holbuki, birinchidan, D.larning hammasida ham “voqea lirik qahramon munosabati orqali” berilmaydi, ikkinchi tomondan, har qanday asarda, u xoh epik va xoh dramatik asar boʻlsin, tasvirlanayotgan voqeaga muallif munosabati u yoki bu tarzda mavjud. Shunday ekan, liro-epik janrga barcha D.larni emas, strukturasida epik va dramatik unsurlar mavqei bir xil maqom tutgan D.larnigina (mas., “Ruhlar isyoni”) kiritgan toʻgʻriroq boʻladi.

Достон – 1) туркий халқлар оғзаки ижодидаги эпик жанр. Халқ оғзаки ижодидаги Д.лар воқеабанд сюжет асосига қурилган йирик ҳажмли асарлар бўлиб, улар бахши (оқин, жиров, манасчи)лар томонидан мусиқа (дўмбира, қўбиз ва б.) жўрлигида ижро қилинган, оғиздан-оғизга ўтиб бизгача етиб келган. Бу жараёнда ҳар бир ижрочи ўзидан нимадир қўшган, ниманидир тушириб қолдирган ва шу тариқа Д.лар сайқалланиб борган. Халқ ижодидаги Д.нинг матний қурилиши ижрога мос – унда насрий ва шеърий парчалар алмашиниб туради: ривоя асосан насрда амалга оширилса, қаҳрамонлар орасидаги энг муҳим диалоглар, уларнинг руҳий ҳолатлари, таърифу тавсифлар, ижрочи муносабати ва ш.к. кўпроқ шеърий йўлда берилади; 2) мумтоз адабиётимиздаги йирик ҳажмли, одатда, маснавий шаклида ва арузнинг маълум бир вазнида ёзилувчи шеърий асар. Мумтоз адабиётимиздаги Д.ларнинг аксариятини яхлит воқеа асосидаги сюжетга қурилган (мас., “Фарҳод ва Ширин”, “Лайли ва Мажнун”) эпик асарлар ташкил қилади. Шу билан бирга, сюжети изчил ва яхлит бўлмаган (мас., “Ҳайрат ул-аброр”) ёки умуман воқеабанд сюжетсиз (мас., “Ҳибат ул-ҳақойиқ”) Д.лар ҳам мавжудки, улар турли ижтимоий-маънавий, ахлоқий-таълимий масалалардан баҳс юритувчи лиро-эпик характердаги фалсафий-таълимий ёки дидактик асарлардир; 3) замонавий адабиётда кенг тарқалган йирик ҳажмли шеърий асар, унга синоним тарзида поэма атамаси ҳам қўлланади. Ҳозирги адабиётда Д.лар битта умумий ном билан аталса-да, жанр хусусиятларига кўра улар турличадир. Шунинг учун ҳам амалиётда лирик достон, эпик достон, драматик достон каби аниқлаштирувчи атамалар қўлланади. Муайян Д.ни булардан бирига мансублигини белгилаш учун ўша достон структурасида лирик, эпик ёки драматик элементлардан қай бирининг етакчи мақомга эгалигидан келиб чиқилади. Мас., шеърий ривоя – воқеани ҳикоя қилиш устувор “Ўч” (Ойбек), “Ойгул билан Бахтиёр” (Ҳ.Олимжон) каби асарлар эпик достон, воқеа лирик кечинмани ифодалаш воситаси бўлган “Сурат” (Миртемир), “Руҳ билан суҳбат” (С.Зуннунова), “Нидо” (Э.Воҳидов) каби асарлар лирик достон, воқеа драматик кўринишларда кўрсатилувчи “Маҳмуд Торобий” (Ойбек), “Жаннатга йўл” (А.Орипов) каби асарлар эса драматик достон тарзида фарқланади. Адабиётшуносликда Д. (поэма)ларнинг ҳаммасини бирдек лиро-эпик жанр ҳисоблаш ҳоллари ҳам борки, юқоридагилардан келиб чиқилса, бу унчалик тўғри эмас. Д.ни лиро-эпик жанр деб атаркан, унинг “баён қилинаётган эпик воқеани лирик қаҳрамон муносабати орқали ифодалаш” хусусияти асос қилиб олинади. Ҳолбуки, биринчидан, Д.ларнинг ҳаммасида ҳам “воқеа лирик қаҳрамон муносабати орқали” берилмайди, иккинчи томондан, ҳар қандай асарда, у хоҳ эпик ва хоҳ драматик асар бўлсин, тасвирланаётган воқеага муаллиф муносабати у ёки бу тарзда мавжуд. Шундай экан, лиро-эпик жанрга барча Д.ларни эмас, структурасида эпик ва драматик унсурлар мавқеи бир хил мақом тутган Д.ларнигина (мас., “Руҳлар исёни”) киритган тўғрироқ бўлади.