Ekspressionizm

Ekspressionizm (fr. expression – ifodalash) – XX asr boshlarida nemis adabiyotida shakllanib, boshqa milliy adabiyotlarga ham yoyilgan adabiy yoʻnalish. E. faqat adabiyot doirasi bilan cheklanmaydi, u sanʼatning boshqa turlarida ham kuzatilgan va shu bois ham adabiy-estetik yoʻnalish hisoblanadi. E. dastlab Drezdendagi “Koʻprik”, Myunxendagi “Moviy chavandoz” nomlari bilan faoliyat olib borgan musavvir va haykaltoroshlar uyushmalari hamda “Shturm” (1910 – 1932) jurnali tevaragiga uyushgan ijodkorlar doirasida paydo boʻlgan. E.ning maydonga chiqishi oʻtgan asr birinchi choragi gʻarb mamlakatlari ijtimoiy hayotining barcha jabhalarida kuzatilgan inqiroz bilan bogʻliq boʻlib, uni ijodkorlarning mavjud holatga nisbatan noroziligi, oʻziga xos isyoni sifatida tushuniladi. E. namoyandalari ijodida oʻtkir ijtimoiy-tanqidiy pafosning ustuvorligi, bu pafosning insoniyatga beadad kulfatlar keltirgan jahon urushiga, ijtimoiy adolatsizlikka, mavjud ijtimoiy tartibotlar shaxsni toptashi, uning erkini boʻgʻishiyu yolgʻizlatib qoʻyishiga, jamiyatda maʼnaviy inqiroz kuchayib borayotgani va sh.k.larga qaratilgani buning yorqin dalilidir. Boshqa modernistik yoʻnalishlar singari E. ham oʻtmish madaniyati, xususan, naturalizm bilan aloqasini uzganini eʼlon qildi. Shunday boʻlsa-da, mutaxassislar E. sirtdan nechogʻli gʻaroyib boʻlmasin, adabiy-madaniy anʼanadan butkul uzilib ketmagani, xususan, unda Maʼrifatchilik davri komediyasiga, diniy teatr dramalariga xos obrazlar tizimi, ifoda yoʻsini mavjudligini taʼkidlaydilar. Albatta, bu bejiz emas, chunki bu janrlarga xos daʼvat, umumlashma obrazlar orqali muayyan gʻoyalarni singdirishga intilish E. isyonini ifodalash uchun qulay edi. Zero, davr ruhiga mos holda E., ayniqsa, uning soʻl qanoti dunyoni oʻzgartirish zarurligini eʼtirof etadi, obrazlar orqali qalb “qichqirigʻi”ni ommaga yetkazishga intiladi. E. adabiyot va sanʼatda obyektiv voqelik emas, balki muallif qalbi, uning ichki “men”i ustuvor boʻlishi lozim, degan aqidani oldinga surdi. Yaʼni obyektiv voqelikni tasvirlash emas, ijodkor qalbini ifodalash (ayni shu narsa yoʻnalishga nom bergan) muhim, ifodalash tasvirlashdan, intuitsiya mantiqdan ustun boʻlmogʻi lozim deb bildi. Voqelikni toʻlaqonli tasvirlamay uning subyektiv talqinini berishga intilish tufayli E.da obraz konkretlilik xususiyatini yoʻqotadi, unda tushuncha, gʻoya, maʼnaviy-axloqiy prinsiplar oʻrnini abstraksiyalar egallaydi. Shu bois badiiy konsepsiya ifodasida umumlashma obrazlar (konkret inson emas – umuman Odam, umuman Ishchi, umuman Ziyoli va h.k.), ramzlar, fantastika, groteskning ahamiyati ortadi. E. vakillari yaratgan badiiy voqelik markazida beshafqat dunyo ziddiyatlaridan pora boʻlgan “qalb” turadi, badiiy voqelik esa voqelikning deformatsiyalangan va gʻoyat kuchli emotsionallikka yoʻgʻrilgan aksidir. Mazkur fonda “qalb”ning ijtimoiy shart-sharoitlarga bogʻlanib qolgan inson fojiasidan noroziligi, jamiyatning ertasidan ogoh etayotgan “qichqirigʻi” baralla yangraydi. E. hayotning murakkab muammoyu ziddiyatlarini badiiy idrok etishga intilmaydi, ulardan kelgan taassurot, iztirobu alamlarni – muallif uchun muhim boʻlgan gʻoyani shartli yoʻsinda, mubolagʻali kuchaytirib ifodalash bilan cheklanadi.

E.ga xos isyonkor ruh fashistlar hokimiyatga kelgan Germaniyada quvgʻin qilindi, tushkunlikni targʻib etadigan, natsizm mafkurasiga mos kelmaydigan, unga xizmat qilmaydigan hodisa sifatida taqiq ostiga olindi. E.ning ijodiy tajribalari koʻplab adiblar, jumladan, F.Kafka (ayrim mutaxassislar uni E. vakili sanaydilar), I.Bexer, G.Gesse kabi ulkan isteʼdodlar ijodiga samarali taʼsir koʻrsatdi. E.ga xos kayfiyat, ruh, uning tajribasidan oʻtgan usul va vositalar boshqa milliy adabiyotlar tomonidan ham ijodiy oʻzlashtirildi va turli adabiy-estetik tizimlar doirasida qoʻllandi. E. anʼanalarining izlari hozirgi adabiyotda ham sezilib turadiki, bu uning jahon badiiy tafakkuriga singib ketgani, uni maʼlum darajada boyitganidan dalolatdir.

Экспрессионизм (фр. expression – ифодалаш) – ХХ аср бошларида немис адабиётида шаклланиб, бошқа миллий адабиётларга ҳам ёйилган адабий йўналиш. Э. фақат адабиёт доираси билан чекланмайди, у санъатнинг бошқа турларида ҳам кузатилган ва шу боис ҳам адабий-эстетик йўналиш ҳисобланади. Э. дастлаб Дрездендаги “Кўприк”, Мюнхендаги “Мовий чавандоз” номлари билан фаолият олиб борган мусаввир ва ҳайкалторошлар уюшмалари ҳамда “Штурм” (1910 – 1932) журнали теварагига уюшган ижодкорлар доирасида пайдо бўлган. Э.нинг майдонга чиқиши ўтган аср биринчи чораги ғарб мамлакатлари ижтимоий ҳаётининг барча жабҳаларида кузатилган инқироз билан боғлиқ бўлиб, уни ижодкорларнинг мавжуд ҳолатга нисбатан норозилиги, ўзига хос исёни сифатида тушунилади. Э. намояндалари ижодида ўткир ижтимоий-танқидий пафоснинг устуворлиги, бу пафоснинг инсониятга беадад кулфатлар келтирган жаҳон урушига, ижтимоий адолатсизликка, мавжуд ижтимоий тартиботлар шахсни топташи, унинг эркини бўғишию ёлғизлатиб қўйишига, жамиятда маънавий инқироз кучайиб бораётгани ва ш.к.ларга қаратилгани бунинг ёрқин далилидир. Бошқа модернистик йўналишлар сингари Э. ҳам ўтмиш маданияти, хусусан, натурализм билан алоқасини узганини эълон қилди. Шундай бўлса-да, мутахассислар Э. сиртдан нечоғли ғаройиб бўлмасин, адабий-маданий анъанадан буткул узилиб кетмагани, хусусан, унда Маърифатчилик даври комедиясига, диний театр драмаларига хос образлар тизими, ифода йўсини мавжудлигини таъкидлайдилар. Албатта, бу бежиз эмас, чунки бу жанрларга хос даъват, умумлашма образлар орқали муайян ғояларни сингдиришга интилиш Э. исёнини ифодалаш учун қулай эди. Зеро, давр руҳига мос ҳолда Э., айниқса, унинг сўл қаноти дунёни ўзгартириш зарурлигини эътироф этади, образлар орқали қалб “қичқириғи”ни оммага етказишга интилади. Э. адабиёт ва санъатда объектив воқелик эмас, балки муаллиф қалби, унинг ички “мен”и устувор бўлиши лозим, деган ақидани олдинга сурди. Яъни объектив воқеликни тасвирлаш эмас, ижодкор қалбини ифодалаш (айни шу нарса йўналишга ном берган) муҳим, ифодалаш тасвирлашдан, интуиция мантиқдан устун бўлмоғи лозим деб билди. Воқеликни тўлақонли тасвирламай унинг субъектив талқинини беришга интилиш туфайли Э.да образ конкретлилик хусусиятини йўқотади, унда тушунча, ғоя, маънавий-ахлоқий принциплар ўрнини абстракциялар эгаллайди. Шу боис бадиий концепция ифодасида умумлашма образлар (конкрет инсон эмас – умуман Одам, умуман Ишчи, умуман Зиёли ва ҳ.к.), рамзлар, фантастика, гротескнинг аҳамияти ортади. Э. вакиллари яратган бадиий воқелик марказида бешафқат дунё зиддиятларидан пора бўлган “қалб” туради, бадиий воқелик эса воқеликнинг деформацияланган ва ғоят кучли эмоционалликка йўғрилган аксидир. Мазкур фонда “қалб”нинг ижтимоий шарт-шароитларга боғланиб қолган инсон фожиасидан норозилиги, жамиятнинг эртасидан огоҳ этаётган “қичқириғи” баралла янграйди. Э. ҳаётнинг мураккаб муаммою зиддиятларини бадиий идрок этишга интилмайди, улардан келган таассурот, изтиробу аламларни – муаллиф учун муҳим бўлган ғояни шартли йўсинда, муболағали кучайтириб ифодалаш билан чекланади.

Э.га хос исёнкор руҳ фашистлар ҳокимиятга келган Германияда қувғин қилинди, тушкунликни тарғиб этадиган, нацизм мафкурасига мос келмайдиган, унга хизмат қилмайдиган ҳодиса сифатида тақиқ остига олинди. Э.нинг ижодий тажрибалари кўплаб адиблар, жумладан, Ф.Кафка (айрим мутахассислар уни Э. вакили санайдилар), И.Бехер, Г.Гессе каби улкан истеъдодлар ижодига самарали таъсир кўрсатди. Э.га хос кайфият, руҳ, унинг тажрибасидан ўтган усул ва воситалар бошқа миллий адабиётлар томонидан ҳам ижодий ўзлаштирилди ва турли адабий-эстетик тизимлар доирасида қўлланди. Э. анъаналарининг излари ҳозирги адабиётда ҳам сезилиб турадики, бу унинг жаҳон бадиий тафаккурига сингиб кетгани, уни маълум даражада бойитганидан далолатдир.