Ekspozitsiya

Ekspozitsiya (lot. expositio – bayon, tushuntirish) – syujet komponenti, personajlarning bevosita tugun yuzaga kelishi vaqtida kechgan hayoti, asosiy konflikt yetilgan shart-sharoitlar tasviri. E. oʻquvchini asar voqealari kechadigan joy, voqea ishtirokchilari boʻlmish personajlar, konfliktni yuzaga keltirgan shart-sharoitlar bilan tanishtiradi, uni syujet voqealarini idrok qilishga tayyorlaydi. E. hajm eʼtibori bilan turlicha boʻlishi, asarning turli oʻrinlarida kelishi, baʼzan umuman tushirib qoldirilishi mumkin. Mas., “Mehrobdan chayon”da E. juda katta oʻrinni – xondan sovchilar kelgunga qadar boʻlgan epizodlarni oʻz ichiga olib, personajlarning oldingi tarixi bilan aralash tarzda beriladi. “Qutlugʻ qon”da u juda qisqa va tugundan keyin beriladi, “Qoʻshchinor chiroqlari”da esa ekspozitsiya umuman tushirib qoldiriladi. E. personajlarning oʻtmish hayoti haqida maʼlumot beruvchi oldingi tarixdan bevosita asar badiiy vaqtiga aloqadorligi bilan, prologdan matnning alohida kompozitsion boʻlagi sifatida ajratilmasligi bilan farq qiladi.

Экспозиция (лот. expositio – баён, тушунтириш) – сюжет компоненти, персонажларнинг бевосита тугун юзага келиши вақтида кечган ҳаёти, асосий конфликт етилган шарт-шароитлар тасвири. Э. ўқувчини асар воқеалари кечадиган жой, воқеа иштирокчилари бўлмиш персонажлар, конфликтни юзага келтирган шарт-шароитлар билан таништиради, уни сюжет воқеаларини идрок қилишга тайёрлайди. Э. ҳажм эътибори билан турлича бўлиши, асарнинг турли ўринларида келиши, баъзан умуман тушириб қолдирилиши мумкин. Мас., “Меҳробдан чаён”да Э. жуда катта ўринни – хондан совчилар келгунга қадар бўлган эпизодларни ўз ичига олиб, персонажларнинг олдинги тарихи билан аралаш тарзда берилади. “Қутлуғ қон”да у жуда қисқа ва тугундан кейин берилади, “Қўшчинор чироқлари”да эса экспозиция умуман тушириб қолдирилади. Э. персонажларнинг ўтмиш ҳаёти ҳақида маълумот берувчи олдинги тарихдан бевосита асар бадиий вақтига алоқадорлиги билан, прологдан матннинг алоҳида композицион бўлаги сифатида ажратилмаслиги билан фарқ қилади.