Dramatizm

Dramatizm – badiiylik modusi. Dramatiklik modus sifatida idilliya, elegiya bilan bir guruhni tashkil etadi (q. badiiylik moduslari). Dramatik “men” oʻzligini boshqa bir “men” bilan oʻzaro munosabatdagina anglaydi va namoyon etadi. Uning uchun dunyo olam tartiboti emas, balki oʻzganing (yoki oʻzgalarning – jamiyatning) hayoti sifatida idrok etiladi. Dramatik shaxs oʻzga bilan munosabatda oʻzligini namoyon etish imkoniyatlarining chegaralanganligidan qiynaladi. Mas., “Oʻtgan kunlar”dagi Otabek tragik qahramon singari olam tartibotiga qarshi turayotgani yoʻq, balki oʻzgalar nuqtai nazariga (maishiy hayot doirasida eskicha urf-odatlarga, ijtimoiy doirada eskicha idora tizimiga) qarshi turadi. Tragizmda olam tartiboti qadriyatlar, anʼanalar koʻrinishida qahramon ongida uning shaxsiy mayl va istaklari, intilishlari bilan ziddiyat yuzaga keltiradi. Dramatik qahramon esa oʻziga qarshi turgan kuchlarning qadriyatlarini oʻzganing qadriyati sifatida anglaydi va ularni qabul qila olmaydi (mas., “Oʻtgan kunlar”da Otabek, “Dahshat”da Unsin). Shunga koʻra, dramatik konflikt tragik konflikt kabi kelishtirib boʻlmas ziddiyat emas, undan hal etish imkoniyatlarining mavjudligi bilan farqlanadi. Dramatizmda ayb va xato tragizmdagi kabi oʻnglab boʻlmas fojea, jinoyat sifatida tushunilmaydi. Dramatizmda xato va ayblar, qahramon boshdan kechirgan mojarolar saboq chiqarish uchun ham zarur. Shuning uchun dramatizmda muallif qahramonni, koʻpincha, yangi yoʻl boshida qoldiradi (mas., “Diyonat”da Otaqoʻzi Umarovning Normurod domla qabri tepasidagi oʻylari, “Dahshat”da Nodirmohbegimning dodxo xonadonidan bosh olib ketishi). Demak, dramatik konflikt xarakteriga koʻra shaxsning oʻzligini namoyon etishini chegaralayotgan tashqi kuchlar bilan ziddiyatidir. Dramatik qahramon hayotda oʻziga belgilangan rolning ijro chegaralariga sigʻmaydi, dramatizmning yuzaga kelishi uchun elegiyaviy uzlatnishinlikni yengish talab etiladi. Yaʼni elegiyaviy qahramondan farqli oʻlaroq, dramatik qahramon oʻzining tashqi, oʻzgalar bilan aloqadagi hayoti uchun masʼullikni his qiladigan shaxsdir. Elegiyaviylikdagi kabi mavjudlikning dramatizmga xos koʻrinishi ham – yolgʻizlik, biroq bu elegiyaviylikdagi ilojsiz yolgʻizlik emas, balki oʻzga “men” bilan birgalikdagi yolgʻizlik. Negaki, dramatik vaziyat oʻziga xos “men” bilan oʻziga xos “sen”ning oʻzaro muttasil almashinib turuvchi yaqinlashish va uzoqlashish jarayonidir (Normurod Shomurodov – Otaqoʻzi).

Драматизм – бадиийлик модуси. Драматиклик модус сифатида идиллия, элегия билан бир гуруҳни ташкил этади (қ. бадиийлик модуслари). Драматик “мен” ўзлигини бошқа бир “мен” билан ўзаро муносабатдагина англайди ва намоён этади. Унинг учун дунё олам тартиботи эмас, балки ўзганинг (ёки ўзгаларнинг – жамиятнинг) ҳаёти сифатида идрок этилади. Драматик шахс ўзга билан муносабатда ўзлигини намоён этиш имкониятларининг чегараланганлигидан қийналади. Мас., “Ўтган кунлар”даги Отабек трагик қаҳрамон сингари олам тартиботига қарши тураётгани йўқ, балки ўзгалар нуқтаи назарига (маиший ҳаёт доирасида эскича урф-одатларга, ижтимоий доирада эскича идора тизимига) қарши туради. Трагизмда олам тартиботи қадриятлар, анъаналар кўринишида қаҳрамон онгида унинг шахсий майл ва истаклари, интилишлари билан зиддият юзага келтиради. Драматик қаҳрамон эса ўзига қарши турган кучларнинг қадриятларини ўзганинг қадрияти сифатида англайди ва уларни қабул қила олмайди (мас., “Ўтган кунлар”да Отабек, “Даҳшат”да Унсин). Шунга кўра, драматик конфликт трагик конфликт каби келиштириб бўлмас зиддият эмас, ундан ҳал этиш имкониятларининг мавжудлиги билан фарқланади. Драматизмда айб ва хато трагизмдаги каби ўнглаб бўлмас фожеа, жиноят сифатида тушунилмайди. Драматизмда хато ва айблар, қаҳрамон бошдан кечирган можаролар сабоқ чиқариш учун ҳам зарур. Шунинг учун драматизмда муаллиф қаҳрамонни, кўпинча, янги йўл бошида қолдиради (мас., “Диёнат”да Отақўзи Умаровнинг Нормурод домла қабри тепасидаги ўйлари, “Даҳшат”да Нодирмоҳбегимнинг додхо хонадонидан бош олиб кетиши). Демак, драматик конфликт характерига кўра шахснинг ўзлигини намоён этишини чегаралаётган ташқи кучлар билан зиддиятидир. Драматик қаҳрамон ҳаётда ўзига белгиланган ролнинг ижро чегараларига сиғмайди, драматизмнинг юзага келиши учун элегиявий узлатнишинликни енгиш талаб этилади. Яъни элегиявий қаҳрамондан фарқли ўлароқ, драматик қаҳрамон ўзининг ташқи, ўзгалар билан алоқадаги ҳаёти учун масъулликни ҳис қиладиган шахсдир. Элегиявийликдаги каби мавжудликнинг драматизмга хос кўриниши ҳам – ёлғизлик, бироқ бу элегиявийликдаги иложсиз ёлғизлик эмас, балки ўзга “мен” билан биргаликдаги ёлғизлик. Негаки, драматик вазият ўзига хос “мен” билан ўзига хос “сен”нинг ўзаро муттасил алмашиниб турувчи яқинлашиш ва узоқлашиш жараёнидир (Нормурод Шомуродов – Отақўзи).