Epigraf

Epigraf (yun. epigraphe – bitik, sarlavha) – asarning boshlanishida sarlavhadan keyinoq yoki uning boʻlim (bob, fasl)lari boshida keltiriluvchi qisqa, odatda, eʼtiborli manbalardan (xalq ijodi, mashhur kishilarning purhikmat soʻzlari va sh.k.) olingan koʻchirma, sitataning bir koʻrinishi. Koʻp hollarda E. oʻzining aforistik mazmuni bilan asar mohiyatini ochib beradi. Mas., A.Qahhor “Oʻgʻri” hikoyasiga E. qilib olgan “Otning oʻlimi – itning bayrami” maqoli hikoya mohiyatini, undagi voqeaga gʻoyaviy-emotsional munosabatni ifoda etadi. Biroq E.ning badiiy-estetik funksiyalari shu bilangina cheklanmaydi. Baʼzan E. ekspozitsiya vazifasini oʻtashi, oʻquvchini asar voqeligiga olib kirib, unga ilk maʼlumotlarni berishi mumkin. Mas., X.Sultonovning “Bunchalar shirinsan, achchiq hayot” hikoyasiga E. qilingan Gʻ.Gʻulomning Qurbonjon dodxoh haqida aytgan soʻzlari shunday vazifani bajaradi. A.Oripovning “Tunislik bola” sheʼriga Rimda tunislik bola millatchi-irqchilar tomonidan yoqib yuborilgani haqidagi gazeta xabari E. qilib olinganki, bu asarning yozilish sababini izohlash bilan birga, lirik qahramon kechinmalarini asoslashga ham xizmat qiladi. Choʻlponning “Kecha” romaniga epigraf qilib olingan M.Gorkiy soʻzlari esa polufunksionallik kasb etadi: u ham turli ayblovlardan himoya vositasi, ham adibning asarni yozishdan maqsadini (muhimi, ham ochiq ifodalanayotgan, ham pardalab aytilayotgan maqsadni) ifodalaydi. E.ning parodiyadagi vazifasi esa janr tabiatiga mos: parodiyaga obyekt boʻlgan asardan keltirilgan parcha, bir tomondan, oʻquvchini hajv qilinayotgan asarga yoʻnaltiradi, ikkinchi tomondan, parodiyanavisning uslubiy “oʻyin”lari uchun asos boʻladi.

Эпиграф (юн. epigraphe – битик, сарлавҳа) – асарнинг бошланишида сарлавҳадан кейиноқ ёки унинг бўлим (боб, фасл)лари бошида келтирилувчи қисқа, одатда, эътиборли манбалардан (халқ ижоди, машҳур кишиларнинг пурҳикмат сўзлари ва ш.к.) олинган кўчирма, цитатанинг бир кўриниши. Кўп ҳолларда Э. ўзининг афористик мазмуни билан асар моҳиятини очиб беради. Мас., А.Қаҳҳор “Ўғри” ҳикоясига Э. қилиб олган “Отнинг ўлими – итнинг байрами” мақоли ҳикоя моҳиятини, ундаги воқеага ғоявий-эмоционал муносабатни ифода этади. Бироқ Э.нинг бадиий-эстетик функциялари шу билангина чекланмайди. Баъзан Э. экспозиция вазифасини ўташи, ўқувчини асар воқелигига олиб кириб, унга илк маълумотларни бериши мумкин. Мас., Х.Султоновнинг “Бунчалар ширинсан, аччиқ ҳаёт” ҳикоясига Э. қилинган Ғ.Ғуломнинг Қурбонжон додхоҳ ҳақида айтган сўзлари шундай вазифани бажаради. А.Ориповнинг “Тунислик бола” шеърига Римда тунислик бола миллатчи-ирқчилар томонидан ёқиб юборилгани ҳақидаги газета хабари Э. қилиб олинганки, бу асарнинг ёзилиш сабабини изоҳлаш билан бирга, лирик қаҳрамон кечинмаларини асослашга ҳам хизмат қилади. Чўлпоннинг “Кеча” романига эпиграф қилиб олинган М.Горький сўзлари эса полуфункционаллик касб этади: у ҳам турли айбловлардан ҳимоя воситаси, ҳам адибнинг асарни ёзишдан мақсадини (муҳими, ҳам очиқ ифодаланаётган, ҳам пардалаб айтилаётган мақсадни) ифодалайди. Э.нинг пародиядаги вазифаси эса жанр табиатига мос: пародияга объект бўлган асардан келтирилган парча, бир томондан, ўқувчини ҳажв қилинаётган асарга йўналтиради, иккинчи томондан, пародиянависнинг услубий “ўйин”лари учун асос бўлади.