Gʻoya

Gʻoya – badiiy gʻoya, badiiy mazmunning muhim komponenti, asardan kelib chiqadigan obrazli, umumlashma fikr. Asarda tasvirlanayotgan voqea-hodisalarga muallifning gʻoyaviy-hissiy munosabati, obrazlar sistemasi vositasida qoʻyilgan problematikaning badiiy idrok etilishi va baholanishi (q. tendensiya) natijasida namoyon boʻluvchi badiiy hukm. Mazmunning oʻzak komponenti sifatida Gʻ. har qanday asarda mavjud, lekin mazmun-mohiyati, koʻlami, ifodalanish yoʻsini kabi jihatlaridan farqlanadi. Badiiy Gʻ.ning mazmun-mohiyati, yoʻnalishi bevosita ijodkor dunyoqarashi bilan bogʻliq. Zero, ijodkorni voqelikdagi qaysi jihatlar qiziqtirishi, ularga qanday gʻoyaviy-hissiy munosabatda boʻlishini dunyoqarash belgilaydi. Har bir ijodkor dunyoni oʻzicha koʻradi, uni oʻzicha idrok qiladi va oʻzicha baholaydi. Shunga koʻra, ijodkor tomonidan koʻrilgan voqelik real voqelik emas, balki uning ijodkor koʻrolgan va idrok etolgan aksi – individual voqelikdir. Shuning uchun ham voqelikning bir joyda, bir davrda yashab turgan ikki ijodkor ongidagi aksi ayni bir xil boʻlolmaydi. Mas., “Kecha” bilan “Qutlugʻ qon” romanlari mualliflari bir davrda yashagani, bir davrni qalamga olganlari holda, ikkala romanda aks etgan badiiy voqelik bir-biridan tubdan farq qiladi. Sababi, har ikki adibning asarida ham individual borliq – ularning ongida akslangan voqelikning badiiy modeli yaratilgan. Modomiki, voqelikning ijodkor ongida qay tarzda akslanishi uning dunyoqarashiga bogʻliq ekan, badiiy Gʻ. ijodiy niyatdayoq muayyan darajada shakllangan, uning umumiy chizgilari tortilgan boʻladi. Faraz qiling, ikkinchi jahon urushi voqealarini ikki qarama-qarshi tomon vakillari boʻlgan adiblar qalamga oldi. Ulardan biri, mas., Berlinda oʻz jonini xavfga qoʻyib, tank ostidan nemis qizalogʻini qutqargan shoʻro askarini, ikkinchisi esa vujudi intiqom olovida yongan va yovuzlikka yovuzlik bilan javob berishga jazm qilgan shoʻro askarini boʻrttirib tasvirlashi mumkin. Holbuki, urushda unisi ham, bunisi ham sodir boʻlishi mumkinligini inkor qilish nooʻrin. Demak, voqelikning qaysi jihatlarini koʻrish, qaysilarini uning mohiyati sifatida boʻrttirib tasvirlash va ularga qanday gʻoyaviy-hissiy munosabatda boʻlish ijodkor dunyoqarashi bilan bogʻliq ekan. Biroq bu badiiy Gʻ. tom maʼnoda individual hodisa, har bir ijodkor oʻz dunyoqarashidan kelib chiqib istalgan Gʻ.ni ifodalashi mumkin, degani emas. Haqiqiy sanʼatkor qaysi ijtimoiy guruhga mansubligi, qanday ijtimoiy maqsadlarni koʻzlashidan qatʼi nazar, u yaratgan badiiy asarda umuminsoniy qadriyatlar ustuvorlik qilishi shart. Chinakam badiiyat ijodkorning ezgulik, goʻzallik, adolat, insoniylik kabi mangu qadriyatlar tomonida turishini taqozo etadi, umuminsoniy qadriyatlarga zid Gʻ.larni oʻziga singdirgan asar chinakam badiiy qimmatga ega boʻlolmaydi.

Badiiy asar problematikasi, unda tasvirlangan hayot materiali koʻlamidan kelib chiqib Gʻ.ning koʻlami haqida gapirish mumkin. Mas., A.Navoiyning “Gʻurbatda gʻarib shodmon boʻlmas emish” misrasi bilan boshlanuvchi ruboiysidagi badiiy Gʻ. bir necha soʻz bilan ifoda etilishi mumkin. Holbuki, voqelik keng koʻlamda tasvirlangan, badiiy idrok uchun davrining dolzarb problemalari bilan birga, qator mangu muammolar qoʻyilgan “Oʻtgan kunlar”dagi badiiy Gʻ. haqida bunday deb boʻlmaydi. Bu oʻrinda asarda qoʻyilgan problemalar talqinidan kelib chiquvchi Gʻ.lar tizimi – badiiy konsepsiya haqida gapirish mumkin. Unutmaslik kerakki, koʻlami yo mazmun-mohiyati badiiy Gʻ.ning qimmati, ahamiyatini belgilovchi mezon emas. Buning asosiy mezonlari, bir tomondan, milliy va umuminsoniy qadriyatlarga muvofiqlik boʻlsa, ikkinchi tomondan, obrazli tarzda, goʻzal va taʼsirli ifodalanganlikdir.

Ғоя – бадиий ғоя, бадиий мазмуннинг муҳим компоненти, асардан келиб чиқадиган образли, умумлашма фикр. Асарда тасвирланаётган воқеа-ҳодисаларга муаллифнинг ғоявий-ҳиссий муносабати, образлар системаси воситасида қўйилган проблематиканинг бадиий идрок этилиши ва баҳоланиши (қ. тенденция) натижасида намоён бўлувчи бадиий ҳукм. Мазмуннинг ўзак компоненти сифатида Ғ. ҳар қандай асарда мавжуд, лекин мазмун-моҳияти, кўлами, ифодаланиш йўсини каби жиҳатларидан фарқланади. Бадиий Ғ.нинг мазмун-моҳияти, йўналиши бевосита ижодкор дунёқараши билан боғлиқ. Зеро, ижодкорни воқеликдаги қайси жиҳатлар қизиқтириши, уларга қандай ғоявий-ҳиссий муносабатда бўлишини дунёқараш белгилайди. Ҳар бир ижодкор дунёни ўзича кўради, уни ўзича идрок қилади ва ўзича баҳолайди. Шунга кўра, ижодкор томонидан кўрилган воқелик реал воқелик эмас, балки унинг ижодкор кўролган ва идрок этолган акси – индивидуал воқеликдир. Шунинг учун ҳам воқеликнинг бир жойда, бир даврда яшаб турган икки ижодкор онгидаги акси айни бир хил бўлолмайди. Мас., “Кеча” билан “Қутлуғ қон” романлари муаллифлари бир даврда яшагани, бир даврни қаламга олганлари ҳолда, иккала романда акс этган бадиий воқелик бир-биридан тубдан фарқ қилади. Сабаби, ҳар икки адибнинг асарида ҳам индивидуал борлиқ – уларнинг онгида аксланган воқеликнинг бадиий модели яратилган. Модомики, воқеликнинг ижодкор онгида қай тарзда аксланиши унинг дунёқарашига боғлиқ экан, бадиий Ғ. ижодий ниятдаёқ муайян даражада шаклланган, унинг умумий чизгилари тортилган бўлади. Фараз қилинг, иккинчи жаҳон уруши воқеаларини икки қарама-қарши томон вакиллари бўлган адиблар қаламга олди. Улардан бири, мас., Берлинда ўз жонини хавфга қўйиб, танк остидан немис қизалоғини қутқарган шўро аскарини, иккинчиси эса вужуди интиқом оловида ёнган ва ёвузликка ёвузлик билан жавоб беришга жазм қилган шўро аскарини бўрттириб тасвирлаши мумкин. Ҳолбуки, урушда униси ҳам, буниси ҳам содир бўлиши мумкинлигини инкор қилиш ноўрин. Демак, воқеликнинг қайси жиҳатларини кўриш, қайсиларини унинг моҳияти сифатида бўрттириб тасвирлаш ва уларга қандай ғоявий-ҳиссий муносабатда бўлиш ижодкор дунёқараши билан боғлиқ экан. Бироқ бу бадиий Ғ. том маънода индивидуал ҳодиса, ҳар бир ижодкор ўз дунёқарашидан келиб чиқиб исталган Ғ.ни ифодалаши мумкин, дегани эмас. Ҳақиқий санъаткор қайси ижтимоий гуруҳга мансублиги, қандай ижтимоий мақсадларни кўзлашидан қатъи назар, у яратган бадиий асарда умуминсоний қадриятлар устуворлик қилиши шарт. Чинакам бадиият ижодкорнинг эзгулик, гўзаллик, адолат, инсонийлик каби мангу қадриятлар томонида туришини тақозо этади, умуминсоний қадриятларга зид Ғ.ларни ўзига сингдирган асар чинакам бадиий қимматга эга бўлолмайди.

Бадиий асар проблематикаси, унда тасвирланган ҳаёт материали кўламидан келиб чиқиб Ғ.нинг кўлами ҳақида гапириш мумкин. Мас., А.Навоийнинг “Ғурбатда ғариб шодмон бўлмас эмиш” мисраси билан бошланувчи рубоийсидаги бадиий Ғ. бир неча сўз билан ифода этилиши мумкин. Ҳолбуки, воқелик кенг кўламда тасвирланган, бадиий идрок учун даврининг долзарб проблемалари билан бирга, қатор мангу муаммолар қўйилган “Ўтган кунлар”даги бадиий Ғ. ҳақида бундай деб бўлмайди. Бу ўринда асарда қўйилган проблемалар талқинидан келиб чиқувчи Ғ.лар тизими – бадиий концепция ҳақида гапириш мумкин. Унутмаслик керакки, кўлами ё мазмун-моҳияти бадиий Ғ.нинг қиммати, аҳамиятини белгиловчи мезон эмас. Бунинг асосий мезонлари, бир томондан, миллий ва умуминсоний қадриятларга мувофиқлик бўлса, иккинчи томондан, образли тарзда, гўзал ва таъсирли ифодаланганликдир.