Gʻazal

Gʻazal (ar. غزل – ayollarga xushomad qilish, ayollarni madh etish) – Sharq mumtoz sheʼriyatida eng koʻp tarqalgan lirik janr, 3 – 4 baytdan 19 baytgacha boʻlgan hajmda yozilib, a-a, b-a, v-a, g-a... tarzida qofiyalanuvchi sheʼr. Garchi manbalarda Gʻ. hajmi 19 baytgacha deb koʻrsatilsa ham, adabiyot tarixida 23 baytgacha boʻlgan Gʻ.lar ham uchraydi. Gʻ. VII asr arab sheʼriyatida paydo boʻlgan, fors-tojik adabiyotidagi ilk Gʻ.lar muallifi sifatida “odam ush-shuaro” Abu Abdullo Rudakiy (taxminan 860 – 941) eʼtirof etiladi. Gʻ.ning oʻzbek adabiyotidagi ilk namunalari esa Rabgʻuziyning “Qisasi Rabgʻuziy”, Xorazmiyning “Muhabbatnoma”, Said Ahmadning “Taashshuqnoma” asarlari tarkibida uchraydi. Keyingi davrlarda yashab ijod qilgan deyarli barcha shoirlar ijodida Gʻ. yetakchi janr boʻlib qoldi. Aytish mumkinki, oʻzbek mumtoz adabiyotida mazkur janrda ijod qilmagan shoir deyarli topilmaydi. Jumladan, Sayfi Saroyi, Atoiy, Sakkokiy, Lutfiy, Navoiy, Bobur, Mashrab, Huvaydo, Soʻfi Olloyor, Ogahiy, Uvaysiy, Nodira kabi mumtoz shoirlar oʻzbek adabiyotida Gʻ. janri taraqqiyotiga sezilarli hissa qoʻshganlar. Adabiyotimizda Gʻ. janri rivojiga qoʻshgan tengsiz hissasi uchun Alisher Navoiy haqli ravishda “gʻazal mulkining sultoni” degan yuksak eʼtirofga sazovor boʻlgan. Yangi davr sheʼriyatida gʻazalchilik anʼanalari Habibiy, Charxiy, Chustiy, E.Vohidov, J.Kamol kabi oʻnlab shoirlarimiz tomonidan muvaffaqiyatli davom ettirildiki, Gʻ.ni hozirgi sheʼriyatda ham nisbatan faol boʻlgan janrlardan sanash uchun yetarli asos bor.

Dastlabki Gʻ.lar, asosan, ishq-muhabbat mavzusida yaratilgan boʻlsa-da, keyincha uning mavzu doirasi muttasil kengayib borgan va pirovardida mavzu jihatidan cheklovlardan butkul forigʻ boʻlgan. Shuning uchun ham Sharq sheʼriyatida Gʻ. mavzusiga koʻra gʻoyat rang-barang boʻlib, bu jihatdan uni oshiqona, orifona, rindona, hajviy, publitsistik, axloqiy-taʼlimiy kabi turlarga boʻlish mumkin. Mumtoz sheʼriyatda juda keng oʻrin tutgani sababli, adabiyotshunoslikda Gʻ.ning bundan boshqa qator koʻrinishlari ham farqlanadi. Jumladan, qofiyalanish tartibi yoki qofiya sanʼatlarining qoʻllanishiga koʻra Gʻ.i husni matlaʼ (a-a, a-a, b-a, v-a...), Gʻ.i qitʼa (b-a, v-a, g-a...); Gʻ.i musajjaʼ (barcha baytlarida ichki qofiya bor), Gʻ.i zebqofiya (a-a, a-a, a-a, a-a...), Gʻ.i zulqofiyatayn (a-a, b-b, v-v, g-g...); biror sheʼr sanʼati asosiga qurilgani yoki yaratilish tarziga koʻra Gʻ.-muvashshah, Gʻ.-chiston, Gʻ.-nazira, Gʻ.-mushoira va b. Gʻ. baytlari, odatda, nisbiy mustaqillikka ega, ayni chogʻda, ular bir-biri bilan uzviy bogʻliq boʻladi. Baytlarning oʻzaro munosabati nuqtai nazaridan ham Gʻ.ning bir qator koʻrinishlari tasniflanadi: yakpora Gʻ. – uning barcha baytlarida bir mavzudan soʻz yuritiladi; parokanda Gʻ.ning baytlarida turli mavzularda soʻz yuritiladi, uning butunligi vazn, qofiya, radif birligi hisobiga taʼminlanadi; musalsal Gʻ.ning baytlari oʻzaro zanjirli bogʻlanish hosil qilib, matlaʼda qoʻyilgan mavzu silsilaviy tarzda rivojlantirib boriladi. Bularning qatoriga keyingi davr adabiyotshunosligi qoʻshgan voqeaband Gʻ.da kechinma biron bir voqeaning moʻʼjaz bayoni orqali ifodalanadi.

Gʻ.ning oʻzaro qofiyalangan misralardan iborat birinchi bayti matlaʼ yoki mabdaʼ (boshlanma, boshlanish), oxirgi bayti esa maqtaʼ (tugallanma, xotima) deb yuritiladi. Mumtoz sheʼriyat anʼanasida Gʻ.ni nomlash, unga sarlavha qoʻyish odat qilinmagan. Shuning uchun adabiyotshunoslikda yoki sheʼrxonlar orasida konkret Gʻ. turlicha, koʻpincha, matlaʼsi (Navoiyning “Kecha kelgumdur debon ul sarvi gulroʻ kelmadi, Koʻzlarimga kecha tong otquncha uyku kelmadi” matlaʼli Gʻ.i), ilk misrasi (Navoiyning “Ey sabo holim borib sarvi xiromonimgʻa ayt” misrasi bilan boshlanuvchi Gʻ.i), radifi (Navoiyning “Topmadim” radifli Gʻ.i), baʼzan esa matlaʼdagi ilk soʻzlar (Navoiyning “Qaro koʻzim” Gʻ.i) bilan nomlanaveradi.

Ғазал (ар. غزل – аёлларга хушомад қилиш, аёлларни мадҳ этиш) – Шарқ мумтоз шеъриятида энг кўп тарқалган лирик жанр, 3 – 4 байтдан 19 байтгача бўлган ҳажмда ёзилиб, а-а, б-а, в-а, г-а... тарзида қофияланувчи шеър. Гарчи манбаларда Ғ. ҳажми 19 байтгача деб кўрсатилса ҳам, адабиёт тарихида 23 байтгача бўлган Ғ.лар ҳам учрайди. Ғ. VII аср араб шеъриятида пайдо бўлган, форс-тожик адабиётидаги илк Ғ.лар муаллифи сифатида “одам уш-шуаро” Абу Абдулло Рудакий (тахминан 860 – 941) эътироф этилади. Ғ.нинг ўзбек адабиётидаги илк намуналари эса Рабғузийнинг “Қисаси Рабғузий”, Хоразмийнинг “Муҳаббатнома”, Саид Аҳмаднинг “Таашшуқнома” асарлари таркибида учрайди. Кейинги даврларда яшаб ижод қилган деярли барча шоирлар ижодида Ғ. етакчи жанр бўлиб қолди. Айтиш мумкинки, ўзбек мумтоз адабиётида мазкур жанрда ижод қилмаган шоир деярли топилмайди. Жумладан, Сайфи Саройи, Атоий, Саккокий, Лутфий, Навоий, Бобур, Машраб, Ҳувайдо, Сўфи Оллоёр, Огаҳий, Увайсий, Нодира каби мумтоз шоирлар ўзбек адабиётида Ғ. жанри тараққиётига сезиларли ҳисса қўшганлар. Адабиётимизда Ғ. жанри ривожига қўшган тенгсиз ҳиссаси учун Алишер Навоий ҳақли равишда “ғазал мулкининг султони” деган юксак эътирофга сазовор бўлган. Янги давр шеъриятида ғазалчилик анъаналари Ҳабибий, Чархий, Чустий, Э.Воҳидов, Ж.Камол каби ўнлаб шоирларимиз томонидан муваффақиятли давом эттирилдики, Ғ.ни ҳозирги шеъриятда ҳам нисбатан фаол бўлган жанрлардан санаш учун етарли асос бор.

Дастлабки Ғ.лар, асосан, ишқ-муҳаббат мавзусида яратилган бўлса-да, кейинча унинг мавзу доираси муттасил кенгайиб борган ва пировардида мавзу жиҳатидан чекловлардан буткул фориғ бўлган. Шунинг учун ҳам Шарқ шеъриятида Ғ. мавзусига кўра ғоят ранг-баранг бўлиб, бу жиҳатдан уни ошиқона, орифона, риндона, ҳажвий, публицистик, ахлоқий-таълимий каби турларга бўлиш мумкин. Мумтоз шеъриятда жуда кенг ўрин тутгани сабабли, адабиётшуносликда Ғ.нинг бундан бошқа қатор кўринишлари ҳам фарқланади. Жумладан, қофияланиш тартиби ёки қофия санъатларининг қўлланишига кўра Ғ.и ҳусни матлаъ (а-а, а-а, б-а, в-а...), Ғ.и қитъа (б-а, в-а, г-а...); Ғ.и мусажжаъ (барча байтларида ички қофия бор), Ғ.и зебқофия (а-а, а-а, а-а, а-а...), Ғ.и зулқофиятайн (а-а, б-б, в-в, г-г...); бирор шеър санъати асосига қурилгани ёки яратилиш тарзига кўра Ғ.-мувашшаҳ, Ғ.-чистон, Ғ.-назира, Ғ.-мушоира ва б. Ғ. байтлари, одатда, нисбий мустақилликка эга, айни чоғда, улар бир-бири билан узвий боғлиқ бўлади. Байтларнинг ўзаро муносабати нуқтаи назаридан ҳам Ғ.нинг бир қатор кўринишлари таснифланади: якпора Ғ. – унинг барча байтларида бир мавзудан сўз юритилади; пароканда Ғ.нинг байтларида турли мавзуларда сўз юритилади, унинг бутунлиги вазн, қофия, радиф бирлиги ҳисобига таъминланади; мусалсал Ғ.нинг байтлари ўзаро занжирли боғланиш ҳосил қилиб, матлаъда қўйилган мавзу силсилавий тарзда ривожлантириб борилади. Буларнинг қаторига кейинги давр адабиётшунослиги қўшган воқеабанд Ғ.да кечинма бирон бир воқеанинг мўъжаз баёни орқали ифодаланади.

Ғ.нинг ўзаро қофияланган мисралардан иборат биринчи байти матлаъ ёки мабдаъ (бошланма, бошланиш), охирги байти эса мақтаъ (тугалланма, хотима) деб юритилади. Мумтоз шеърият анъанасида Ғ.ни номлаш, унга сарлавҳа қўйиш одат қилинмаган. Шунинг учун адабиётшуносликда ёки шеърхонлар орасида конкрет Ғ. турлича, кўпинча, матлаъси (Навоийнинг “Кеча келгумдур дебон ул сарви гулрў келмади, Кўзларимга кеча тонг отқунча уйку келмади” матлаъли Ғ.и), илк мисраси (Навоийнинг “Эй сабо ҳолим бориб сарви хиромонимға айт” мисраси билан бошланувчи Ғ.и), радифи (Навоийнинг “Топмадим” радифли Ғ.и), баъзан эса матлаъдаги илк сўзлар (Навоийнинг “Қаро кўзим” Ғ.и) билан номланаверади.