Hazaj

Hazaj (ar. هزج – zamzama qilish, bir xil ovozni takrorlash, ovozni yoqimli qilish, kuylash) – aruz bahrlaridan biri, mafoiylun asli (v – – –) takroridan hosil boʻladi. Bunday nomlanishiga sabab sifatida ayrim manbalarda mafoiylun aslining oxirida vatad (v –)dan keyin ikkita sabab (– –) takrorlanishi, boshqalarida esa ushbu bahrning vaznlari zamzamaga oʻxshashi koʻrsatiladi. H. oʻzbek mumtoz sheʼriyatida eng faol qoʻllangan bahrlardan biri sanaladi. Jumladan, “Xazoyin ul-maoniy” kulliyotiga kiritilgan gʻazallarning 669 tasi (taxminan 22 foizi) H.da yozilgan; mumtoz sheʼriyatda keng tarqalgan ruboiylar H. bahrining axrab va ahram shajaralarida bitilishi shart boʻlgan. Shuningdek, H.da qator yirik hajmli dostonlar ham yaratilgan (mas.: A.Navoiy. “Farhod va Shirin”, “Layli va Majnun”). Navoiyning “Mezon ul-avzon” asarida H.ning 46 vazni, Boburning “Muxtasar” asarida esa 105 vazni koʻrsatilib, ularning har biriga turkiy va forsiy sheʼriyatdan misollar keltirilgan. Oʻzbek sheʼriyatida H. bahrining, asosan, sakkiz va olti ruknli oʻttizdan ortiq vaznidan keng foydalaniladi. Mas., Navoiyning:

Gʻamidin garchi jon yoʻq erdi tanda,

Tirildim laʼlidin oʻldum deganda, –

v – – – v – – – v – –

matlaʼsi bilan boshlanuvchi gʻazali hazaji musaddasi mahzuf vaznida, Boburning mashhur

Bahor ayyomidur dagʻi yigitlikning avonidur,

Ketur, soqiy, sharobi nobkim, ishrat zamonidur, –

v – – – v – – – v – – – v – – –

matlaʼli gʻazali esa hazaji musammani solim vaznida yozilgan.

Ҳазаж (ар. هزج – замзама қилиш, бир хил овозни такрорлаш, овозни ёқимли қилиш, куйлаш) – аруз баҳрларидан бири, мафоийлун асли (v – – –) такроридан ҳосил бўлади. Бундай номланишига сабаб сифатида айрим манбаларда мафоийлун аслининг охирида ватад (v –)дан кейин иккита сабаб (– –) такрорланиши, бошқаларида эса ушбу баҳрнинг вазнлари замзамага ўхшаши кўрсатилади. Ҳ. ўзбек мумтоз шеъриятида энг фаол қўлланган баҳрлардан бири саналади. Жумладан, “Хазойин ул-маоний” куллиётига киритилган ғазалларнинг 669 таси (тахминан 22 фоизи) Ҳ.да ёзилган; мумтоз шеъриятда кенг тарқалган рубоийлар Ҳ. баҳрининг ахраб ва аҳрам шажараларида битилиши шарт бўлган. Шунингдек, Ҳ.да қатор йирик ҳажмли достонлар ҳам яратилган (мас.: А.Навоий. “Фарҳод ва Ширин”, “Лайли ва Мажнун”). Навоийнинг “Мезон ул-авзон” асарида Ҳ.нинг 46 вазни, Бобурнинг “Мухтасар” асарида эса 105 вазни кўрсатилиб, уларнинг ҳар бирига туркий ва форсий шеъриятдан мисоллар келтирилган. Ўзбек шеъриятида Ҳ. баҳрининг, асосан, саккиз ва олти рукнли ўттиздан ортиқ вазнидан кенг фойдаланилади. Мас., Навоийнинг:

Ғамидин гарчи жон йўқ эрди танда,

Тирилдим лаълидин ўлдум деганда, –

v – – – v – – – v – –

матлаъси билан бошланувчи ғазали ҳазажи мусаддаси маҳзуф вазнида, Бобурнинг машҳур

Баҳор айёмидур дағи йигитликнинг авонидур,

Кетур, соқий, шароби нобким, ишрат замонидур, –

v – – – v – – – v – – – v – – –

матлаъли ғазали эса ҳазажи мусаммани солим вазнида ёзилган.