Hasbihol

Hasbihol (ar. حسب حال – oʻz holini bildirish) – sheʼrda muallifning ahvol-ruhiyasi, hayotiga oid maʼlumotlarning aks etishi, avtobiografiklik; mazmuniga koʻra tasniflanuvchi sheʼriy janr. Aslida, har qanday asarga muallif “men”i, koʻrgan-kechirganlari, his-kechinmalari, oʻy-fikrlari, orzu-armonlari u yoki bu darajada singadi. Adabiyotimiz tarixida shunday sheʼrlar borki, ularda shoirning hayoti (hayotidagi muayyan bosqich) oʻzining yorqin ifodasini topadi. Jumladan, Bobur ruboiylarini ayrim manbalarda “hasbihol ruboiylar” tarzida tasniflanadiki, ularning aksariyatida shoirning murakkab va mashaqqatli hayot yoʻli, ijtimoiy-siyosiy faoliyati, ruhiy olami, kayfiyati kabilar “lirik men”ning iqrori tarzida bayon etiladi. Ruboiylaridan birida Bobur:

Bu olam aro ajab alamlar koʻrdum,

Olam elidin turfa sitamlar koʻrdum.

Har kim bu “Vaqoyeʼ”ni oʻqur – bilgaykim,

Ne ranju ne mehnatu ne gʻamlar koʻrdum, –

deydi. Darhaqiqat, uning koʻplab ruboiylari, ayrim gʻazallari “Boburnoma”dan kelib chiqib tushunilsa, ularning boʻrtiq avtobiografik xarakterda ekanligiga iqror boʻlish mumkin. XVIII asrdan boshlab H. sheʼrlar bitish ommalashgani, alohida janr sifatidagi H., yaʼni masnaviy shaklida avtobiografiyalar yozish anʼanasi shakllana boshlagani kuzatiladi. H. xarakteridagi sheʼrlar (ruboiy, gʻazal va b.) ham, shu janrda yaratilgan H. masnaviylar ham adabiyot tarixchiligi uchun muhim ahamiyatga ega. Jumladan, Komil, Maxmur, Mujrim Obid, Muqimiy, Anbar Otin, Dilshod Barno singari qator shoirlarning H. asarlari ularning hayot yoʻli bilan bogʻliq qimmatli maʼlumotlar beradi. Mas., Komilning “Hasbihol” masnaviysida shoirning notekis hayot yoʻli, xon bilan munosabati, bir forsiy asarni tarjima qilish unga topshirilgani va topshiriqning vaqtida bajarilmagani sabab, xonning barcha inʼom-ehsonlari oʻsha asarni tarjima qilgan shoir Rojiyga nasib qilgani voqeasi bayon etiladi.

Ҳасбиҳол (ар. حسب حال – ўз ҳолини билдириш) – шеърда муаллифнинг аҳвол-руҳияси, ҳаётига оид маълумотларнинг акс этиши, автобиографиклик; мазмунига кўра таснифланувчи шеърий жанр. Аслида, ҳар қандай асарга муаллиф “мен”и, кўрган-кечирганлари, ҳис-кечинмалари, ўй-фикрлари, орзу-армонлари у ёки бу даражада сингади. Адабиётимиз тарихида шундай шеърлар борки, уларда шоирнинг ҳаёти (ҳаётидаги муайян босқич) ўзининг ёрқин ифодасини топади. Жумладан, Бобур рубоийларини айрим манбаларда “ҳасбиҳол рубоийлар” тарзида таснифланадики, уларнинг аксариятида шоирнинг мураккаб ва машаққатли ҳаёт йўли, ижтимоий-сиёсий фаолияти, руҳий олами, кайфияти кабилар “лирик мен”нинг иқрори тарзида баён этилади. Рубоийларидан бирида Бобур:

Бу олам аро ажаб аламлар кўрдум,

Олам элидин турфа ситамлар кўрдум.

Ҳар ким бу “Вақоеъ”ни ўқур – билгайким,

Не ранжу не меҳнату не ғамлар кўрдум, –

дейди. Дарҳақиқат, унинг кўплаб рубоийлари, айрим ғазаллари “Бобурнома”дан келиб чиқиб тушунилса, уларнинг бўртиқ автобиографик характерда эканлигига иқрор бўлиш мумкин. XVIII асрдан бошлаб Ҳ. шеърлар битиш оммалашгани, алоҳида жанр сифатидаги Ҳ., яъни маснавий шаклида автобиографиялар ёзиш анъанаси шакллана бошлагани кузатилади. Ҳ. характеридаги шеърлар (рубоий, ғазал ва б.) ҳам, шу жанрда яратилган Ҳ. маснавийлар ҳам адабиёт тарихчилиги учун муҳим аҳамиятга эга. Жумладан, Комил, Махмур, Мужрим Обид, Муқимий, Анбар Отин, Дилшод Барно сингари қатор шоирларнинг Ҳ. асарлари уларнинг ҳаёт йўли билан боғлиқ қимматли маълумотлар беради. Мас., Комилнинг “Ҳасбиҳол” маснавийсида шоирнинг нотекис ҳаёт йўли, хон билан муносабати, бир форсий асарни таржима қилиш унга топширилгани ва топшириқнинг вақтида бажарилмагани сабаб, хоннинг барча инъом-эҳсонлари ўша асарни таржима қилган шоир Рожийга насиб қилгани воқеаси баён этилади.