Hijo

Hijo (ar. هجا – toʻgʻri oʻqimoq) – turkiy (oʻzbek) aruzda eng kichik ritmik birlik, bir havo zarbi bilan aytiladigan tovushlar guruhi. Turkiy aruzda ritm sheʼr misralarida bir xil miqdordagi, bir xil tartibda guruhlangan qisqa, choʻziq va oʻta choʻziq H.larning takrorlanishi asosida hosil boʻladi. Aruzshunoslikda H.larning sifat jihatidan uchta koʻrinishi farqlanadi: 1) qisqa H. – birgina qisqa unlidan iborat boʻlgan yoki qisqa unli bilan tugaydigan boʻgʻin, uning chizmadagi shartli belgisi: V; 2) choʻziq H. – undosh bilan tugaydigan yopiq yoki choʻziq unli bilan tugaydigan ochiq boʻgʻin, uning chizmadagi shartli belgisi: – ; 3) oʻta choʻziq H. – tarkibida choʻziq unlisi boʻlgan yoki qoʻsh undosh bilan tugaydigan yopiq boʻgʻin. Oʻta choʻziq H.ning chizmadagi belgisi joylashish oʻrniga qarab, ikki xil boʻladi: misra ichida kelsa – V belgisi, misra oxirida kelsa ~ belgisi qoʻyiladi.

Aruzdagi H.ni tilshunoslikdagi boʻgʻin bilan bir xil tushunish toʻgʻri emas, bu ikkisi oʻrtasida sezilarli farq bor. Jumladan, tilshunoslik nuqtai nazaridan qaralsa, oʻzbek tilida unlisiz boʻgʻin boʻlmaydi, yaʼni boʻgʻinlar miqdori soʻzdagi unlilar soni bilan hamisha teng boʻladi. Aruzda esa bir sokin (yaʼni mustaqil undosh) harfning oʻzi mustaqil holda ham, oʻzidan keyin kelayotgan soʻzning birinchi qisqa unlisi yoki birinchi boʻgʻini bilan qoʻshilib ham bir H.ga teng kelishi mumkin. Mas., “sabr qil” jumlasi H.larga ajratilsa, quyidagi koʻrinish hosil boʻladi: “sab-r-qil”, uning chizmasi esa quyidagicha: – V –. Yoki uni “sabr ayla” shakliga keltirib, H.larga ajratsak, “sab-ray-la” koʻrinishi hosil boʻladi, uning chizmasi: – – – shaklini oladi, yaʼni sabr soʻzining oxirgi “r” undoshi keyingi soʻzning birinchi boʻgʻini (“ay”) bilan birga bir H.ga teng. Baʼzan vazn talabiga koʻra, asli qisqa boʻlishi kerak boʻlgan H. choʻziq H.ga yoki, aksincha, choʻziq H. qisqa H.ga aylanishi mumkin. Mas., Nizomiyning:

Men oshiqman goʻzal yuzga yuzi oyga solur gʻavgʻo,

V – – – V – – – V – – – V – – –

Ne yuzdur? Yuzlari dilbar. Ne dilbar? Dilbari zebo, –

V – – – V – – – V – – – V – – –

bayti chizmasidan koʻrinib turibdiki, birinchi misradagi “men” soʻzi tilshunoslik nuqtai nazaridan bitta yopiq boʻgʻin boʻlib, aruz qoidasiga koʻra, choʻziq H. boʻlishi kerak. Biroq vazn talabi bilan aruzdagi vasl (q.) qoidasi asosida undagi “n” tovushi keyingi soʻzning birinchi boʻgʻiniga qoʻshib talaffuz etiladi (me-no-shiq-man) va shu hisobga mafoiylun rukni hosil boʻladi – vazn buzilmaydi.

Ҳижо (ар. هجا – тўғри ўқимоқ) – туркий (ўзбек) арузда энг кичик ритмик бирлик, бир ҳаво зарби билан айтиладиган товушлар гуруҳи. Туркий арузда ритм шеър мисраларида бир хил миқдордаги, бир хил тартибда гуруҳланган қисқа, чўзиқ ва ўта чўзиқ Ҳ.ларнинг такрорланиши асосида ҳосил бўлади. Арузшуносликда Ҳ.ларнинг сифат жиҳатидан учта кўриниши фарқланади: 1) қисқа Ҳ. – биргина қисқа унлидан иборат бўлган ёки қисқа унли билан тугайдиган бўғин, унинг чизмадаги шартли белгиси: V; 2) чўзиқ Ҳ. – ундош билан тугайдиган ёпиқ ёки чўзиқ унли билан тугайдиган очиқ бўғин, унинг чизмадаги шартли белгиси: – ; 3) ўта чўзиқ Ҳ. – таркибида чўзиқ унлиси бўлган ёки қўш ундош билан тугайдиган ёпиқ бўғин. Ўта чўзиқ Ҳ.нинг чизмадаги белгиси жойлашиш ўрнига қараб, икки хил бўлади: мисра ичида келса – V белгиси, мисра охирида келса ~ белгиси қўйилади.

Аруздаги Ҳ.ни тилшуносликдаги бўғин билан бир хил тушуниш тўғри эмас, бу иккиси ўртасида сезиларли фарқ бор. Жумладан, тилшунослик нуқтаи назаридан қаралса, ўзбек тилида унлисиз бўғин бўлмайди, яъни бўғинлар миқдори сўздаги унлилар сони билан ҳамиша тенг бўлади. Арузда эса бир сокин (яъни мустақил ундош) ҳарфнинг ўзи мустақил ҳолда ҳам, ўзидан кейин келаётган сўзнинг биринчи қисқа унлиси ёки биринчи бўғини билан қўшилиб ҳам бир Ҳ.га тенг келиши мумкин. Мас., “сабр қил” жумласи Ҳ.ларга ажратилса, қуйидаги кўриниш ҳосил бўлади: “саб-р-қил”, унинг чизмаси эса қуйидагича: – V –. Ёки уни “сабр айла” шаклига келтириб, Ҳ.ларга ажратсак, “саб-рай-ла” кўриниши ҳосил бўлади, унинг чизмаси: – – – шаклини олади, яъни сабр сўзининг охирги “р” ундоши кейинги сўзнинг биринчи бўғини (“ай”) билан бирга бир Ҳ.га тенг. Баъзан вазн талабига кўра, асли қисқа бўлиши керак бўлган Ҳ. чўзиқ Ҳ.га ёки, аксинча, чўзиқ Ҳ. қисқа Ҳ.га айланиши мумкин. Мас., Низомийнинг:

Мен ошиқман гўзал юзга юзи ойга солур ғавғо,

V – – – V – – – V – – – V – – –

Не юздур? Юзлари дилбар. Не дилбар? Дилбари зебо, –

V – – – V – – – V – – – V – – –

байти чизмасидан кўриниб турибдики, биринчи мисрадаги “мен” сўзи тилшунослик нуқтаи назаридан битта ёпиқ бўғин бўлиб, аруз қоидасига кўра, чўзиқ Ҳ. бўлиши керак. Бироқ вазн талаби билан аруздаги васл (қ.) қоидаси асосида ундаги “н” товуши кейинги сўзнинг биринчи бўғинига қўшиб талаффуз этилади (ме-но-шиқ-ман) ва шу ҳисобга мафоийлун рукни ҳосил бўлади – вазн бузилмайди.