Hojib

Hojib (ar. حاجب – parda, yopuvchi, berkituvchi) – bayt misralaridagi qofiyadan oldin soʻz yoki soʻz birikmasini aynan takrorlash. Takrorlanayotgan soʻz yoki soʻz birikmasi qofiyadan oldin joylashib, uni pardalab turgandek boʻlgani uchun shunday nomlanadi. H., koʻproq, gʻazal yoki qasidaning matlaʼsida yoxud masnaviy shaklida qofiyalangan baytlarda qoʻllanadi. Mas., Xoʻjandiyning “Latofatnoma” asaridagi quyidagi baytda “etti” soʻzi H. hisoblanadi:

Koʻngul mulkin xarob etti firoqing,

Qamugʻ olamni sayd etti qaroqing.

Baytda radif (q.) ham H. ham qoʻllansa, uning ohangdorligi yana-da oshadi. Mas., Xorazmiyning “Muhabbatnoma”sidagi quyidagi baytda “hur – nur” qofiyalaridan oldin takrorlanayotgan “ming” soʻzi H, keyin takrorlanayotgan “yetmas” soʻzi radifdir:

Soching bir torina ming hur yetmas,

Yuzungnung nurina ming nur yetmas.

Ҳожиб (ар. حاجب – парда, ёпувчи, беркитувчи) – байт мисраларидаги қофиядан олдин сўз ёки сўз бирикмасини айнан такрорлаш. Такрорланаётган сўз ёки сўз бирикмаси қофиядан олдин жойлашиб, уни пардалаб тургандек бўлгани учун шундай номланади. Ҳ., кўпроқ, ғазал ёки қасиданинг матлаъсида ёхуд маснавий шаклида қофияланган байтларда қўлланади. Мас., Хўжандийнинг “Латофатнома” асаридаги қуйидаги байтда “этти” сўзи Ҳ. ҳисобланади:

Кўнгул мулкин хароб этти фироқинг,

Қамуғ оламни сайд этти қароқинг.

Байтда радиф (қ.) ҳам Ҳ. ҳам қўлланса, унинг оҳангдорлиги яна-да ошади. Мас., Хоразмийнинг “Муҳаббатнома”сидаги қуйидаги байтда “ҳур – нур” қофияларидан олдин такрорланаётган “минг” сўзи Ҳ, кейин такрорланаётган “етмас” сўзи радифдир:

Сочинг бир торина минг ҳур етмас,

Юзунгнунг нурина минг нур етмас.