Husni maqtaʼ

Husni maqtaʼ (ar. حسن مقطع – chiroyli yakunlash) – mumtoz adabiyotdagi sheʼriy sanʼat, sheʼr yoki boshqa asarni tinglovchiga xush keladigan yoqimli soʻzlar, ezgu niyatlar izhori yoki duolar bilan yakunlash; husn-i intiho, husni xotima, baroati maqtaʼ deb ham yuritiladi. Manbalarda H.m.dan koʻzlanuvchi maqsadlar yoritiladiki, ular mumtoz shoirlarimiz asarning oʻqilish jarayoni, oʻquvchi psixologiyasini hamisha eʼtiborda tutganlarini koʻrsatadi. Jumladan, H.m., avvalo, sheʼrning oʻquvchi xotirasida muhrlanib qolishiga, ikkinchidan, sheʼrda yoʻl qoʻyilgan sahvu xatolarni xush kalom bilan yuvib yuborishga xizmat qiladi. Shuning uchun ham Atoulloh Husayniy H.m.ni “taomlarning oxirinda yeyilgan lazizu shirin taom”ga oʻxshatadi. Shuningdek, manbalarda asarning tugallanganiga ishora qilish ham H.m.ning badiiy-estetik funksiyalaridan biri sifatida koʻrsatiladi. Mas., Sayid Ahmadning “Taashshuqnoma” asari shunday misralar bilan tugaydi:

Bilursen barchaning holini, ey shoh,

Inoyat chogʻidur vallohu billoh.

“Taashshuqnoma”ni himmat boʻlub yor,

Tugattim yetti kunda bemadadkor.

Sekiz yuz oʻttizu toʻqqizda erdi,

Ki soʻz poyona eltmak dast berdi,

Soʻzumni kim oʻqib qilsa duoyi,

Ilohi koʻrmasun hargiz baloyi.

Ҳусни мақтаъ (ар. حسن مقطع – чиройли якунлаш) – мумтоз адабиётдаги шеърий санъат, шеър ёки бошқа асарни тингловчига хуш келадиган ёқимли сўзлар, эзгу ниятлар изҳори ёки дуолар билан якунлаш; ҳусн-и интиҳо, ҳусни хотима, бароати мақтаъ деб ҳам юритилади. Манбаларда Ҳ.м.дан кўзланувчи мақсадлар ёритиладики, улар мумтоз шоирларимиз асарнинг ўқилиш жараёни, ўқувчи психологиясини ҳамиша эътиборда тутганларини кўрсатади. Жумладан, Ҳ.м., аввало, шеърнинг ўқувчи хотирасида муҳрланиб қолишига, иккинчидан, шеърда йўл қўйилган саҳву хатоларни хуш калом билан ювиб юборишга хизмат қилади. Шунинг учун ҳам Атоуллоҳ Ҳусайний Ҳ.м.ни “таомларнинг охиринда ейилган лазизу ширин таом”га ўхшатади. Шунингдек, манбаларда асарнинг тугалланганига ишора қилиш ҳам Ҳ.м.нинг бадиий-эстетик функцияларидан бири сифатида кўрсатилади. Мас., Сайид Аҳмаднинг “Таашшуқнома” асари шундай мисралар билан тугайди:

Билурсен барчанинг ҳолини, эй шоҳ,

Иноят чоғидур валлоҳу биллоҳ.

“Таашшуқнома”ни ҳиммат бўлуб ёр,

Тугаттим етти кунда бемададкор.

Секиз юз ўттизу тўққизда эрди,

Ки сўз поёна элтмак даст берди,

Сўзумни ким ўқиб қилса дуойи,

Илоҳи кўрмасун ҳаргиз балойи.