Husni matlab

Husni matlab (ar. حسن مطلب – maqsadni chiroyli bayon qilish) – mumtoz adabiyotdagi sheʼriy sanʼat, ilmi badiʼga oid manbalarda husni talab, baroati talab, husni suol kabi nomlar bilan ham ataladi. H.m.ning mohiyati shundan iboratki, shoir shoh yoki maʼshuqadan oʻzi uchun biror narsa talab qiladi, biroq bu talab nozik lutf, nafis va yoqimli soʻzlar yordamida bayon etiladi. Maʼlumki, aksar mumtoz shoirlarimiz shohlaru yirik amaldor, boyu boyonlar homiyligida ijod qilganlar, ularning xizmatlarida boʻlganlar. Shu bois ham, tabiiyki, bot-bot oʻzlari yoki xalqning moddiy yo boshqa ehtiyojlarini qondirish uchun homiylardan nimadir soʻrashlariga toʻgʻri kelgan. Biroq soʻrashda ham soʻrash bor: taʼma ilinjini yashirmay soʻrash ham, valineʼmatni iydirish maqsadida hamdu sano oʻqish ham, hech bir andishasiz talab qilish ham, oʻz insonlik shaʼnini yerga urmay soʻrash ham mumkin. Mas., “Muhabbatnoma”da homiysi Muhammadxoʻjabekni “Masih anfosliq”, “Yusuf liqo”, “Saxovatidan bazm ichra Hotam uyaladigan” deya taʼriflagach, Xorazmiy oʻz talabini ochiq bayon etadi:

Ayitsun banda Xorazmiy duolar,

Karamdin har zamon qilgʻil atolar.

Mazkur bayt bilan Ogahiyning:

Ey shah, karam aylar chogʻi teng tut yamonu yaxshini,

Kim mehr nuri teng tomur vayronu obod ustina, –

bayti mazmunan bir-biriga yaqin, ikkisida ham soʻrov bor. Faqat Ogahiyning talabi nazokat bilan, sanʼat darajasida ifoda etilgan. Ogahiyning shohga taʼrifi Xorazmiy madhidan kam emas: u “shoh bamisoli quyosh” tarzidagi qiyosni oʻtkazadi, quyoshning nuri barchaga baravar tushishini eslatib, oʻzini shohona saxovatdan bebahra qoʻymaslikni soʻraydi. Talab sanʼatkorona ifodalangani uchun ham shoir oddiygina maddoh yo taʼmagir boʻlib suratlanmaydi, balki tasavvurimizda sharqona andisha egasi va xokisor bir kishi, insonlik shaʼnini yuksak tutgan zot sifatida gavdalanadi.

Ishqiy mavzudagi sheʼrlarda ham H.m. koʻplab uchraydi. Ularda maʼshuqaga xitob etayotgan oshiq dilidagi visol talabi nazokat bilan, turli soʻz oʻyinlari va hayotiy tamsillar orqali shunday ifoda etiladiki, bundayin latif izhor oʻquvchini beixtiyor hayratga soladi. Mas., Navoiyning:

Sadaqa, chunki balolarni rad aylagay, yo rab,

Jon anga sadqa qilay, manga bagʻishla oni, –

baytida oshiq oʻz jonini maʼshuqiga sadqa qilishga tayyorligiyu uni (yorni) oʻziga bagʻishlashini Ollohdan oʻziga xos tarzda chiroyli yoʻl bilan soʻramoqda.

Ҳусни матлаб (ар. حسن مطلب – мақсадни чиройли баён қилиш) – мумтоз адабиётдаги шеърий санъат, илми бадиъга оид манбаларда ҳусни талаб, бароати талаб, ҳусни суол каби номлар билан ҳам аталади. Ҳ.м.нинг моҳияти шундан иборатки, шоир шоҳ ёки маъшуқадан ўзи учун бирор нарса талаб қилади, бироқ бу талаб нозик лутф, нафис ва ёқимли сўзлар ёрдамида баён этилади. Маълумки, аксар мумтоз шоирларимиз шоҳлару йирик амалдор, бою боёнлар ҳомийлигида ижод қилганлар, уларнинг хизматларида бўлганлар. Шу боис ҳам, табиийки, бот-бот ўзлари ёки халқнинг моддий ё бошқа эҳтиёжларини қондириш учун ҳомийлардан нимадир сўрашларига тўғри келган. Бироқ сўрашда ҳам сўраш бор: таъма илинжини яширмай сўраш ҳам, валинеъматни ийдириш мақсадида ҳамду сано ўқиш ҳам, ҳеч бир андишасиз талаб қилиш ҳам, ўз инсонлик шаънини ерга урмай сўраш ҳам мумкин. Мас., “Муҳаббатнома”да ҳомийси Муҳаммадхўжабекни “Масиҳ анфослиқ”, “Юсуф лиқо”, “Саховатидан базм ичра Ҳотам уяладиган” дея таърифлагач, Хоразмий ўз талабини очиқ баён этади:

Айитсун банда Хоразмий дуолар,

Карамдин ҳар замон қилғил атолар.

Мазкур байт билан Огаҳийнинг:

Эй шаҳ, карам айлар чоғи тенг тут ямону яхшини,

Ким меҳр нури тенг томур вайрону обод устина, –

байти мазмунан бир-бирига яқин, иккисида ҳам сўров бор. Фақат Огаҳийнинг талаби назокат билан, санъат даражасида ифода этилган. Огаҳийнинг шоҳга таърифи Хоразмий мадҳидан кам эмас: у “шоҳ бамисоли қуёш” тарзидаги қиёсни ўтказади, қуёшнинг нури барчага баравар тушишини эслатиб, ўзини шоҳона саховатдан бебаҳра қўймасликни сўрайди. Талаб санъаткорона ифодалангани учун ҳам шоир оддийгина маддоҳ ё таъмагир бўлиб суратланмайди, балки тасаввуримизда шарқона андиша эгаси ва хокисор бир киши, инсонлик шаънини юксак тутган зот сифатида гавдаланади.

Ишқий мавзудаги шеърларда ҳам Ҳ.м. кўплаб учрайди. Уларда маъшуқага хитоб этаётган ошиқ дилидаги висол талаби назокат билан, турли сўз ўйинлари ва ҳаётий тамсиллар орқали шундай ифода этиладики, бундайин латиф изҳор ўқувчини беихтиёр ҳайратга солади. Мас., Навоийнинг:

Садақа, чунки балоларни рад айлагай, ё раб,

Жон анга садқа қилай, манга бағишла они, –

байтида ошиқ ўз жонини маъшуқига садқа қилишга тайёрлигию уни (ёрни) ўзига бағишлашини Оллоҳдан ўзига хос тарзда чиройли йўл билан сўрамоқда.