Husni matlaʼ

Husni matlaʼ (ar. حسن مطلع – matlaʼning bezagi, husni) – mumtoz adabiyotdagi sheʼriy sanʼat, ilmi badiʼga oid manbalarda husni ibtido deb ham yuritiladi. H.m. sanʼati gʻazal yoki qasidani oʻquvchi diqqatini beixtiyor oʻziga jalb etadigan, unda sheʼrning davomini oʻqishga ragʻbat, qiziqish paydo qiladigan tarzda boshlashni taqozo etadi. Yaʼni bunday matlaʼ imkon qadar yoqimli, chiroyli soʻzlardan tarkib topishi, ular vositasida yaratilgan goʻzal poetik obraz shunga yarasha chuqur mazmunni ifodalashi kerak. Xullas, sheʼrning boshlanishiyoq oʻquvchini hayratga solishi, zavqlantirishi lozim. Shuning uchun ham H.m. sheʼr boshlanishida oʻquvchi taʼbini xira qiladigan, kayfiyatiga salbiy taʼsir oʻtkazadigan soʻzlar ishlatilmasligini, fikrni ortiqcha dabdabali, jimjimador yoki sayoz va mantiqsiz soʻzlar bilan ifodalamaslikni, yaʼni lafz va maʼni orasida uygʻun muvofiqlik boʻlishini talab qiladi. Mumtoz shoirlarimiz sheʼrni H.m. talablariga mos tarzda yaratishga jiddiy eʼtibor qaratganlar, zero, matlaʼ gʻazalning ilk taqdimoti ekani, asarga munosabat ilk misralar qoldirgan taassurot asosiga qurilishini yaxshi bilganlar. Buning yorqin dalili sifatida Rashididdin Votvot “Hadoyiq us-sehr” asarida keltirgan bir hikoyat mazmunini eslash kifoya. Unda aytilishicha, bir shoir qasida bitib, shoh huzuriga keltiribdi. Shoir qasidani oʻqiy boshlaganida, shoh matlaʼni eshitiboq: “Qasidaning qolganini oʻqishdan toʻxta!” – deb xitob qilibdi va xizmatkoriga ming dinor keltirib, shoirga berishni amr qilibdi. Oʻzi esa shoir isteʼdodiga tahsinlar aytib: “Agar qasidaning qolgan baytlari ham matlaʼ kabi boʻlsa, uning har bir bayti bahosi ming dinor. Mening xazinamda esa buncha mablagʻ yoʻq”, – degan ekan. Sheʼr ibtidosiga bu qadar katta eʼtibor bergan mumtoz shoirlarimiz ijodda yuqorida mazkur talablarga rioya qilganlar, shu bois ham ularning aksar gʻazallari matlaʼsi bilan nomlanadi, eslanadi.

Ҳусни матлаъ (ар. حسن مطلع – матлаънинг безаги, ҳусни) – мумтоз адабиётдаги шеърий санъат, илми бадиъга оид манбаларда ҳусни ибтидо деб ҳам юритилади. Ҳ.м. санъати ғазал ёки қасидани ўқувчи диққатини беихтиёр ўзига жалб этадиган, унда шеърнинг давомини ўқишга рағбат, қизиқиш пайдо қиладиган тарзда бошлашни тақозо этади. Яъни бундай матлаъ имкон қадар ёқимли, чиройли сўзлардан таркиб топиши, улар воситасида яратилган гўзал поэтик образ шунга яраша чуқур мазмунни ифодалаши керак. Хуллас, шеърнинг бошланишиёқ ўқувчини ҳайратга солиши, завқлантириши лозим. Шунинг учун ҳам Ҳ.м. шеър бошланишида ўқувчи таъбини хира қиладиган, кайфиятига салбий таъсир ўтказадиган сўзлар ишлатилмаслигини, фикрни ортиқча дабдабали, жимжимадор ёки саёз ва мантиқсиз сўзлар билан ифодаламасликни, яъни лафз ва маъни орасида уйғун мувофиқлик бўлишини талаб қилади. Мумтоз шоирларимиз шеърни Ҳ.м. талабларига мос тарзда яратишга жиддий эътибор қаратганлар, зеро, матлаъ ғазалнинг илк тақдимоти экани, асарга муносабат илк мисралар қолдирган таассурот асосига қурилишини яхши билганлар. Бунинг ёрқин далили сифатида Рашидиддин Вотвот “Ҳадойиқ ус-сеҳр” асарида келтирган бир ҳикоят мазмунини эслаш кифоя. Унда айтилишича, бир шоир қасида битиб, шоҳ ҳузурига келтирибди. Шоир қасидани ўқий бошлаганида, шоҳ матлаъни эшитибоқ: “Қасиданинг қолганини ўқишдан тўхта!” – деб хитоб қилибди ва хизматкорига минг динор келтириб, шоирга беришни амр қилибди. Ўзи эса шоир истеъдодига таҳсинлар айтиб: “Агар қасиданинг қолган байтлари ҳам матлаъ каби бўлса, унинг ҳар бир байти баҳоси минг динор. Менинг хазинамда эса бунча маблағ йўқ”, – деган экан. Шеър ибтидосига бу қадар катта эътибор берган мумтоз шоирларимиз ижодда юқорида мазкур талабларга риоя қилганлар, шу боис ҳам уларнинг аксар ғазаллари матлаъси билан номланади, эсланади.