Husni taʼlil

Husni taʼlil (ar. تعليل حسن – chiroyli dalillash) – mumtoz adabiyotdagi sheʼriy sanʼat, chiroyli dalillash. H.t.da shoir oʻzi aytayotgan fikr (tasvir, holat va sh.k.) dalili uchun shunday asos keltiradiki, aslida, u haqiqiy dalil boʻlolmaydi, u faqat badiiy jihatdangina dalil sifatida qabul qilinadi. Mas., Lutfiyning:

Yuzingdin lola rang eltib, uyolib shahrga kirmas,

Aning boʻynin kishi bogʻlab keturmagʻuncha sahrodin, –

baytida aytilishicha, lola rangini yordan oʻgʻirlagan, shu sababli uyalib, shaharga kirolmaydi. Yaʼni lola haqiqatan choʻlda, kengliklarda oʻsadi, buning sababi yuqoridagicha chiroyli tarzda badiiy dalillanadi, aslida esa bu haqiqiy sabab emas. Lutfiyning boshqa bir baytida aytilishicha:

Kun tushta koʻrgali seni tushti zavolgʻa,

Oy tonggʻa qoldi kecha boqib ul jamolga, –

quyoshning botish sababi shuki, u yorni tush koʻrish uchun uyquga ketadi; oy tong otgach ham botmadi, sababi yor yuzini uzoqroq koʻrib olmoqchi yoxud yor goʻzalligiga mahliyo boʻlganidan qotib qolgan. Albatta, ushbu tabiiy jarayonlarning haqiqiy sababi butkul boshqa, shoir keltirgan dalillar esa yor goʻzalligi vasfiga xizmat qiluvchi badiiy vosita, xolos. H.t. sanʼati tashbeh asosida yuzaga chiqadi, aksar hollarda tajohuli orif, tamsil, mubolagʻa kabi sanʼatlar bilan qorishiq holda voqe boʻladi.

Ҳусни таълил (ар. تعليل حسن – чиройли далиллаш) – мумтоз адабиётдаги шеърий санъат, чиройли далиллаш. Ҳ.т.да шоир ўзи айтаётган фикр (тасвир, ҳолат ва ш.к.) далили учун шундай асос келтирадики, аслида, у ҳақиқий далил бўлолмайди, у фақат бадиий жиҳатдангина далил сифатида қабул қилинади. Мас., Лутфийнинг:

Юзингдин лола ранг элтиб, уёлиб шаҳрга кирмас,

Анинг бўйнин киши боғлаб кетурмағунча саҳродин, –

байтида айтилишича, лола рангини ёрдан ўғирлаган, шу сабабли уялиб, шаҳарга киролмайди. Яъни лола ҳақиқатан чўлда, кенгликларда ўсади, бунинг сабаби юқоридагича чиройли тарзда бадиий далилланади, аслида эса бу ҳақиқий сабаб эмас. Лутфийнинг бошқа бир байтида айтилишича:

Кун тушта кўргали сени тушти заволға,

Ой тонгға қолди кеча боқиб ул жамолга, –

қуёшнинг ботиш сабаби шуки, у ёрни туш кўриш учун уйқуга кетади; ой тонг отгач ҳам ботмади, сабаби ёр юзини узоқроқ кўриб олмоқчи ёхуд ёр гўзаллигига маҳлиё бўлганидан қотиб қолган. Албатта, ушбу табиий жараёнларнинг ҳақиқий сабаби буткул бошқа, шоир келтирган далиллар эса ёр гўзаллиги васфига хизмат қилувчи бадиий восита, холос. Ҳ.т. санъати ташбеҳ асосида юзага чиқади, аксар ҳолларда тажоҳули ориф, тамсил, муболаға каби санъатлар билан қоришиқ ҳолда воқе бўлади.