Ibhom

Ibhom (ar. ابهام – yopiq soʻzlash, yopib oʻtmoq, berkitmoq) – mumtoz adabiyotdagi sheʼriy sanʼatlardan biri. I.da gap boʻlaklari (asosan, bosh boʻlaklar) shunday joylashtiriladiki, ularning sintaktik vazifasini turlicha (egani kesim, kesimni ega tarzida) tushunish mumkin boʻladi va shu asosda boshqa bir maʼno kelib chiqadi. Yaʼni I. qoʻllangan bayt (misra)dagi gap boʻlaklarining oʻrnini almashtirib, shunga mos urgʻu va ohangda oʻqilsa, baytning ikkinchi maʼnosi kelib chiqadi. Mas., “Visoling shavqidan kun boʻldi tun” misrasida “tun” ega deb tushunilsa, “tun yorishdi” maʼnosi; “kun” ega deb tushunilganda esa “kun tunga aylandi, kunning oʻtgani bilinmay qoldi” maʼnosi anglashilishi mumkin. “Qutadgʻu bilig”dagi:

Baʼzisi zolimdan chekadi alam,

Baʼziga yoʻqchilik keltiradi gʻam, –

baytida “yoʻqchilik keltiradi gʻam” jumlasini “yoʻqchilik kishiga gʻam keltiradi, kishi yoʻqchilik tufayli gʻam chekadi” tarzida ham, “gʻam insonga yoʻqchilik keltiradi, gʻam chekkan inson yoʻqchilikka uchrashi mumkin” tarzida ham tushunish mumkin. I. sanʼati mumtoz sheʼriyatda u qadar faol qoʻllanmasa ham, oʻziga xosligi bilan hamisha ijodkorlar qiziqishiga sabab boʻlib kelgan. Shu bois hozirgi sheʼriyatda ham I. sanʼatining yaxshi namunalarini uchratish mumkin. Mas., Erkin Vohidovning:

Aslida kim qarardi yotganda xor surma,

Boʻldi aziz koʻziga surtganda yor surma,–

matlaʼsidagi ikkinchi misrani “yor koʻziga surtgani uchun surma aziz boʻldi” tarzida ham, “koʻziga surma surtgani uchun yor aziz boʻldi” tarzida ham tushunish mumkin.

Ибҳом (ар. ابهام – ёпиқ сўзлаш, ёпиб ўтмоқ, беркитмоқ) – мумтоз адабиётдаги шеърий санъатлардан бири. И.да гап бўлаклари (асосан, бош бўлаклар) шундай жойлаштириладики, уларнинг синтактик вазифасини турлича (эгани кесим, кесимни эга тарзида) тушуниш мумкин бўлади ва шу асосда бошқа бир маъно келиб чиқади. Яъни И. қўлланган байт (мисра)даги гап бўлакларининг ўрнини алмаштириб, шунга мос урғу ва оҳангда ўқилса, байтнинг иккинчи маъноси келиб чиқади. Мас., “Висолинг шавқидан кун бўлди тун” мисрасида “тун” эга деб тушунилса, “тун ёришди” маъноси; “кун” эга деб тушунилганда эса “кун тунга айланди, куннинг ўтгани билинмай қолди” маъноси англашилиши мумкин. “Қутадғу билиг”даги:

Баъзиси золимдан чекади алам,

Баъзига йўқчилик келтиради ғам, –

байтида “йўқчилик келтиради ғам” жумласини “йўқчилик кишига ғам келтиради, киши йўқчилик туфайли ғам чекади” тарзида ҳам, “ғам инсонга йўқчилик келтиради, ғам чеккан инсон йўқчиликка учраши мумкин” тарзида ҳам тушуниш мумкин. И. санъати мумтоз шеъриятда у қадар фаол қўлланмаса ҳам, ўзига хослиги билан ҳамиша ижодкорлар қизиқишига сабаб бўлиб келган. Шу боис ҳозирги шеъриятда ҳам И. санъатининг яхши намуналарини учратиш мумкин. Мас., Эркин Воҳидовнинг:

Аслида ким қарарди ётганда хор сурма,

Бўлди азиз кўзига суртганда ёр сурма,–

матлаъсидаги иккинчи мисрани “ёр кўзига суртгани учун сурма азиз бўлди” тарзида ҳам, “кўзига сурма суртгани учун ёр азиз бўлди” тарзида ҳам тушуниш мумкин.