Ideal

Ideal, estetik ideal (yun. idea soʻzidan fr. ideal – tasavvur, tushuncha) – estetika, jumladan, adabiyotshunoslikning muhim ilmiy kategoriyalaridan biri, goʻzallik, estetik mukammallikning yuksak darajasi haqidagi his etiladigan konkret-timsoliy shaklda aks etuvchi tasavvurlar jami. Jamiyatda yashayotgan har bir inson ongida mukammal jamiyat, mukammal ijtimoiy munosabatlar, mukammal inson haqidagi tasavvurlar mavjud boʻlib, bularning bari I.ni tashkil qiladi va uning voqelikka munosabatini belgilaydi. Umuman olganda, estetik I. ham shuning bir qirrasi, konkret-timsoliy shaklda voqe boʻluvchi goʻzallik tasavvuridir. Haqiqatda I.ning qirralari butunning qismi boʻlib, ularni bir-biridan ajratib boʻlmaydi. Shuning uchun ham mutaxassislar I.ning serqirraligini, uning mohiyati: ong sohasida – haqiqat, axloq sohasida – ezgulik, estetika sohasida – goʻzallikdan iborat ekanligini taʼkidlaydilar. Albatta, bu qirralarning har biri oʻzining muayyan meyorlariga ega boʻlib, ular davr oʻtishi bilan oʻzgarib, konkretlashib boradi. Mas., tasavvuf adabiyotining I.iga koʻra, haqiqat – Haq, Alloh; ezgulik – Haqning buyurganini qilish va u qaytarganni qilmaslik; goʻzallik – shu ikkisiga muvofiqlikda, nimaiki bularga muvofiq emas, u goʻzallikdan ayro tushadi. Insonning ijtimoiylashuvi bilan bogʻliq holda I. ham hayotga yaqinlashadi, u ijtimoiy-siyosiy mundarija kasb etadi. Mas., jadid adabiyotining I.ga koʻra, haqiqat – millat taraqqiysi (erkin va adolatli jamiyat, maʼrifat, munosib milliy turmush, milliy ozodlik va b.); ezgulik – millat taraqqiysiga xizmat qiluvchi amal; goʻzallik – shu ikkisiga muvofiqlik. Davr bilan bogʻliq oʻzgargani holda, I.ni zamonga butkul bogʻlab qoʻyish xato boʻlur edi. Negaki, I. ijtimoiy xarakterga ega, u juda qadim zamonlardan shakllanib, toʻlishib, konkretlashib keladi va, ayni chogʻda, u mohiyatan hamisha kelajakda boʻlib, bu hol uni vaqt hukmidan xoli etadi. Xuddi shu narsa sanʼat asarining boqiyligini taʼminlovchi asosiy omildir, chunki sanʼat olam va odamni I. asosida aks ettiradi, I. asosida baholaydi. Yaʼni ijod onlaridagi sanʼatkor I. olamida yashaydi, voqelikni uning nuri bilan yoritadi. Zero, faqat shundagina ijodkor shaxs tom maʼnodagi maʼnaviy-ruhiy butunlikka ega boʻladi. Maʼnaviy-ruhiy butunlik esa shaxs intilgan I.ning mavjudligi va uning hayotiy prinsiplari oʻsha I.dan kelib chiqishi demakdir. Shunga koʻra, butunlik muayyan xususiyatlarni oʻzida jam etgan insonning turgʻun holati emas, balki uzluksiz va adoqsiz bir jarayondir. Negaki, reallik bilan toʻqnashuv har vaqt shaxsning maʼnaviy-ruhiy butunligi – mohiyati va mavjudligi orasida ziddiyatlar keltirib chiqaraveradi. Mana shu ziddiyatlarni I.dan ruh olgan holda bartaraf etish orqali mavjudligini mohiyatiga muvofiqlashtirib borish, shu asno qadam-baqadam I.ga yaqinlashib, yangi-yangi maʼnolarni kashf etish va ularni oʻz hayotiga, jamiyat hayotiga tatbiq etib borish – ijodning bosh shartidir. Bu jihatdan tom maʼnodagi ijodkor HAQ yoʻliga kirgan soʻfiyga monand: soʻfiy HAQqa yaqinlashgani sari mavjudlikning mohiyatini teranroq idrok qilganidek, ijodkor I.ga yaqinlashgani sari hayotning, insonning mohiyatini teranroq ilgʻaydi. Soʻfiylik yoʻlining ibtidosi ham, intihosi ham HAQ boʻlganidek, ijodkor faoliyatining motivi (sabab) ham, maqsadi (natija) ham I.dir.

Идеал, эстетик идеал (юн. idea сўзидан фр. ideal – тасаввур, тушунча) – эстетика, жумладан, адабиётшуносликнинг муҳим илмий категорияларидан бири, гўзаллик, эстетик мукаммалликнинг юксак даражаси ҳақидаги ҳис этиладиган конкрет-тимсолий шаклда акс этувчи тасаввурлар жами. Жамиятда яшаётган ҳар бир инсон онгида мукаммал жамият, мукаммал ижтимоий муносабатлар, мукаммал инсон ҳақидаги тасаввурлар мавжуд бўлиб, буларнинг бари И.ни ташкил қилади ва унинг воқеликка муносабатини белгилайди. Умуман олганда, эстетик И. ҳам шунинг бир қирраси, конкрет-тимсолий шаклда воқе бўлувчи гўзаллик тасаввуридир. Ҳақиқатда И.нинг қирралари бутуннинг қисми бўлиб, уларни бир-биридан ажратиб бўлмайди. Шунинг учун ҳам мутахассислар И.нинг серқирралигини, унинг моҳияти: онг соҳасида – ҳақиқат, ахлоқ соҳасида – эзгулик, эстетика соҳасида – гўзалликдан иборат эканлигини таъкидлайдилар. Албатта, бу қирраларнинг ҳар бири ўзининг муайян меъёрларига эга бўлиб, улар давр ўтиши билан ўзгариб, конкретлашиб боради. Мас., тасаввуф адабиётининг И.ига кўра, ҳақиқат – Ҳақ, Аллоҳ; эзгулик – Ҳақнинг буюрганини қилиш ва у қайтарганни қилмаслик; гўзаллик – шу иккисига мувофиқликда, нимаики буларга мувофиқ эмас, у гўзалликдан айро тушади. Инсоннинг ижтимоийлашуви билан боғлиқ ҳолда И. ҳам ҳаётга яқинлашади, у ижтимоий-сиёсий мундарижа касб этади. Мас., жадид адабиётининг И.га кўра, ҳақиқат – миллат тараққийси (эркин ва адолатли жамият, маърифат, муносиб миллий турмуш, миллий озодлик ва б.); эзгулик – миллат тараққийсига хизмат қилувчи амал; гўзаллик – шу иккисига мувофиқлик. Давр билан боғлиқ ўзгаргани ҳолда, И.ни замонга буткул боғлаб қўйиш хато бўлур эди. Негаки, И. ижтимоий характерга эга, у жуда қадим замонлардан шаклланиб, тўлишиб, конкретлашиб келади ва, айни чоғда, у моҳиятан ҳамиша келажакда бўлиб, бу ҳол уни вақт ҳукмидан холи этади. Худди шу нарса санъат асарининг боқийлигини таъминловчи асосий омилдир, чунки санъат олам ва одамни И. асосида акс эттиради, И. асосида баҳолайди. Яъни ижод онларидаги санъаткор И. оламида яшайди, воқеликни унинг нури билан ёритади. Зеро, фақат шундагина ижодкор шахс том маънодаги маънавий-руҳий бутунликка эга бўлади. Маънавий-руҳий бутунлик эса шахс интилган И.нинг мавжудлиги ва унинг ҳаётий принциплари ўша И.дан келиб чиқиши демакдир. Шунга кўра, бутунлик муайян хусусиятларни ўзида жам этган инсоннинг турғун ҳолати эмас, балки узлуксиз ва адоқсиз бир жараёндир. Негаки, реаллик билан тўқнашув ҳар вақт шахснинг маънавий-руҳий бутунлиги – моҳияти ва мавжудлиги орасида зиддиятлар келтириб чиқараверади. Мана шу зиддиятларни И.дан руҳ олган ҳолда бартараф этиш орқали мавжудлигини моҳиятига мувофиқлаштириб бориш, шу асно қадам-бақадам И.га яқинлашиб, янги-янги маъноларни кашф этиш ва уларни ўз ҳаётига, жамият ҳаётига татбиқ этиб бориш – ижоднинг бош шартидир. Бу жиҳатдан том маънодаги ижодкор ҲАҚ йўлига кирган сўфийга монанд: сўфий ҲАҚқа яқинлашгани сари мавжудликнинг моҳиятини теранроқ идрок қилганидек, ижодкор И.га яқинлашгани сари ҳаётнинг, инсоннинг моҳиятини теранроқ илғайди. Сўфийлик йўлининг ибтидоси ҳам, интиҳоси ҳам ҲАҚ бўлганидек, ижодкор фаолиятининг мотиви (сабаб) ҳам, мақсади (натижа) ҳам И.дир.