Idilliyaviylik

Idilliyaviylik (ruschadan kalka “idillicheskoye”) – badiiylik modusi. I. modus sifatida elegiya, dramatizm bilan birgalikda qahramonlik, satira va tragizmdan farqlanadigan guruhni tashkil etadi. Yaʼni I.da dunyo mutlaq tartibot sifatida emas, balki shaxs bevosita munosabatda boʻladigan borliq (yaʼni konkret inson harakatlanayotgan muhit) sifatida idrok etiladi. Idilliyaviy “men” oʻzini tashqi olam bilan birlikda his qilishi nuqtai nazaridan qahramonlikka (q.) yaqin, biroq undan farqli ravishda, I.da kishilik jamiyati, mamlakat taqdiri bilan bogʻliq muammo qoʻyilmaydi. Idilliyaviy “men” oʻzi bevosita munosabatda boʻlayotgan muhit qadriyatlarini soʻzsiz qabul qiladi va oʻzligini ularga ogʻishmay amal qilish, muhit bilan birlashib, uygʻunlashib ketish orqali namoyon etadi. Idilliyaviy qahramon butun olam tartiboti oldidagi emas, oʻzgalar (va ular tashiyotgan anʼana, qadriyatlar) oldidagi masʼuliyat hissi bilan yashaydi (mas., T.Murod. “Yulduzlar mangu yonadi”). Shuning uchun idilliyaviy modus qahramoni, koʻpincha, maishiy turmush doirasidagina harakatlanadi. U oʻzini borliqning ajralmas qismi sifatida idrok etadi, oʻzini qurshagan muhit (tabiat, maishiy turmush) stixiyasiga beriladi. Idilliyaviy modusga xos asosiy xronotop – ajdodlar bilan avlodlarni birlashtirib turuvchi “qadrdon uy”, “qadrdon goʻsha”. Avlodlar oʻrtasidagi vorisiylik, inson hayotining avlodlarda davom etishi – idilliyaviy qahramon mavjudligining asosi, uning uchun hayotning mazmun-mohiyati shunda. Ayni shunday qarash idilliyaviy qahramonga oʻlimning muqarrarligidan keluvchi iztirob va tushkunlikni yengishga kuch beradi, I.ni elegiyaviylikdan farqlaydi.

Идиллиявийлик (русчадан калька “идиллическое”) – бадиийлик модуси. И. модус сифатида элегия, драматизм билан биргаликда қаҳрамонлик, сатира ва трагизмдан фарқланадиган гуруҳни ташкил этади. Яъни И.да дунё мутлақ тартибот сифатида эмас, балки шахс бевосита муносабатда бўладиган борлиқ (яъни конкрет инсон ҳаракатланаётган муҳит) сифатида идрок этилади. Идиллиявий “мен” ўзини ташқи олам билан бирликда ҳис қилиши нуқтаи назаридан қаҳрамонликка (қ.) яқин, бироқ ундан фарқли равишда, И.да кишилик жамияти, мамлакат тақдири билан боғлиқ муаммо қўйилмайди. Идиллиявий “мен” ўзи бевосита муносабатда бўлаётган муҳит қадриятларини сўзсиз қабул қилади ва ўзлигини уларга оғишмай амал қилиш, муҳит билан бирлашиб, уйғунлашиб кетиш орқали намоён этади. Идиллиявий қаҳрамон бутун олам тартиботи олдидаги эмас, ўзгалар (ва улар ташиётган анъана, қадриятлар) олдидаги масъулият ҳисси билан яшайди (мас., Т.Мурод. “Юлдузлар мангу ёнади”). Шунинг учун идиллиявий модус қаҳрамони, кўпинча, маиший турмуш доирасидагина ҳаракатланади. У ўзини борлиқнинг ажралмас қисми сифатида идрок этади, ўзини қуршаган муҳит (табиат, маиший турмуш) стихиясига берилади. Идиллиявий модусга хос асосий хронотоп – аждодлар билан авлодларни бирлаштириб турувчи “қадрдон уй”, “қадрдон гўша”. Авлодлар ўртасидаги ворисийлик, инсон ҳаётининг авлодларда давом этиши – идиллиявий қаҳрамон мавжудлигининг асоси, унинг учун ҳаётнинг мазмун-моҳияти шунда. Айни шундай қараш идиллиявий қаҳрамонга ўлимнинг муқаррарлигидан келувчи изтироб ва тушкунликни енгишга куч беради, И.ни элегиявийликдан фарқлайди.