Ijodiy niyat

Ijodiy niyat, muallif niyati – badiiy ijod jarayonidagi ilk bosqich. I.n. sanʼatkorning voqelik bilan munosabati, voqelikni OʻZICHA (oʻzining estetik ideali, dunyoqarashi, sajiyasi, madaniy-maʼrifiy darajasi, hayotiy va ijodiy tajribasi, tugʻma isteʼdodi quvvati asosida) qabul qilishi va idrok etishi natijasi oʻlaroq yuzaga keladi. I.n.da yaratilajak asarning asosiy chizgilari, biroz xiraroq tarzda boʻlsa-da, koʻzga tashlanib turadi, boshqacha aytsak, I.n. asarning sanʼatkor ongidagi xomaki eskizidir. Badiiy ijod jarayonining oʻziga xosligi shundaki, sanʼatkor I.n.dayoq oʻquvchiga muayyan taʼsir qilishni koʻzda tutadi, yaʼni maqsad ijroga taʼsir qiladi, niyat va ijro birlashadi. Zero, sanʼatkorning estetik ideali bilan mavjud voqelik orasidagi nomuvofiqlik badiiy ijodga undovchi motiv boʻlsa, idealga yaqinlashish uning maqsadidir. Demak, I.n. bilan uning ijrosi, ijod motivi bilan maqsadining birligi badiiy ijod jarayonini yaxlit, butun hodisaga aylantiradi. Shunga koʻra, ijod – I.n.ni amalga oshirish, sanʼatkorning oʻy-fikrlari, bahosi, badiiy konsepsiyasini badiiy obrazlar tizimi vositasida moddiylashtirish jarayoni demakdir. Albatta, I.n. turgʻun tushuncha emas, yaʼni u ijod jarayonining boshida paydo boʻlganicha qolmaydi, aksincha, bevosita ijod jarayonida sayqallanib, konkretlashib boradi, muayyan oʻzgarishlarga uchraydi. Yana bir tomoni, I.n. turli darajada amalga oshadi va bu tabiiy ham. Chunki I.n.ning qay darajada amalga oshishi qator omillar (muallifning ijodiy tajribasi, badiiy mahorati, konkret davr sharoiti va sh.k.) bilan bogʻliqdir.

Ижодий ният, муаллиф нияти – бадиий ижод жараёнидаги илк босқич. И.н. санъаткорнинг воқелик билан муносабати, воқеликни ЎЗИЧА (ўзининг эстетик идеали, дунёқараши, сажияси, маданий-маърифий даражаси, ҳаётий ва ижодий тажрибаси, туғма истеъдоди қуввати асосида) қабул қилиши ва идрок этиши натижаси ўлароқ юзага келади. И.н.да яратилажак асарнинг асосий чизгилари, бироз хирароқ тарзда бўлса-да, кўзга ташланиб туради, бошқача айтсак, И.н. асарнинг санъаткор онгидаги хомаки эскизидир. Бадиий ижод жараёнининг ўзига хослиги шундаки, санъаткор И.н.даёқ ўқувчига муайян таъсир қилишни кўзда тутади, яъни мақсад ижрога таъсир қилади, ният ва ижро бирлашади. Зеро, санъаткорнинг эстетик идеали билан мавжуд воқелик орасидаги номувофиқлик бадиий ижодга ундовчи мотив бўлса, идеалга яқинлашиш унинг мақсадидир. Демак, И.н. билан унинг ижроси, ижод мотиви билан мақсадининг бирлиги бадиий ижод жараёнини яхлит, бутун ҳодисага айлантиради. Шунга кўра, ижод – И.н.ни амалга ошириш, санъаткорнинг ўй-фикрлари, баҳоси, бадиий концепциясини бадиий образлар тизими воситасида моддийлаштириш жараёни демакдир. Албатта, И.н. турғун тушунча эмас, яъни у ижод жараёнининг бошида пайдо бўлганича қолмайди, аксинча, бевосита ижод жараёнида сайқалланиб, конкретлашиб боради, муайян ўзгаришларга учрайди. Яна бир томони, И.н. турли даражада амалга ошади ва бу табиий ҳам. Чунки И.н.нинг қай даражада амалга ошиши қатор омиллар (муаллифнинг ижодий тажрибаси, бадиий маҳорати, конкрет давр шароити ва ш.к.) билан боғлиқдир.