Ijroviy lirika

Ijroviy lirika (ruschadan kalka: “rolevaya lirika”) – lirikaning subyektiv shakllantirilishiga koʻra farqlanuvchi koʻrinishlaridan biri, lirik kechinma oʻzga shaxs tilidan ifoda etiluvchi sheʼr. Yaʼni bunda shoir goʻyo oʻzga shaxsga evriladi, uning “roli”ni ijro qiladi, natijada I.l. qahramoni lirik kechinmaning yagona subyekti boʻlib qoladi. I.l.ning ildizlari kurtak holida xalq ogʻzaki ijodida (mas., kelin tilidan, yetim tilidan, hoʻkiz tilidan), mumtoz sheʼriyatimizda kuzatilsa-da, uning keng ommalashishi XX asrga toʻgʻri keladi. Jumladan, Choʻlponning “Men va boshqalar” sheʼri I.l.ning yangi oʻzbek sheʼriyatidagi ilk va sara namunalaridan biri sifatida koʻrsatilishi mumkin. Oʻtgan asrning 20 – 30-yillarida keng tarqalgan “Qoʻshchi qoʻshigʻi”, “Kolxozchi qiz qoʻshigʻi”, “Suvchi qoʻshigʻi” tarzida yaratilgan sheʼrlarning aksariyati I.l.ga mansub etilishi mumkin. Sheʼrning bu koʻrinishi 60-yillardan boshlab, ayniqsa, keng tarqaldi: “Hamza” (A.Oripov), “Abdulla Nabiyev” (E.Vohidov). 70 – 80-yillar sheʼriyatida yanada faollashgan I.l.ning asosiy qahramonlari tarixiy shaxslar boʻlib qoldi: mavjudlikning mangu muammolari, millat va yurt taqdiri masalalari, jamiyatning joriy holati ularning koʻzi bilan koʻrildi va baholandi. X.Davronning “Toʻmarisning koʻzlari” sheʼriy toʻplami, U.Azimning “Tushlaringizga kiradigan koʻzlar” turkumi aksar shunday sheʼrlardan tarkib topgan boʻlib, ular milliy oʻzlikni anglash jarayonida muhim ahamiyat kasb etdi.

Ижровий лирика (русчадан калька: “ролевая лирика”) – лириканинг субъектив шакллантирилишига кўра фарқланувчи кўринишларидан бири, лирик кечинма ўзга шахс тилидан ифода этилувчи шеър. Яъни бунда шоир гўё ўзга шахсга эврилади, унинг “роли”ни ижро қилади, натижада И.л. қаҳрамони лирик кечинманинг ягона субъекти бўлиб қолади. И.л.нинг илдизлари куртак ҳолида халқ оғзаки ижодида (мас., келин тилидан, етим тилидан, ҳўкиз тилидан), мумтоз шеъриятимизда кузатилса-да, унинг кенг оммалашиши XX асрга тўғри келади. Жумладан, Чўлпоннинг “Мен ва бошқалар” шеъри И.л.нинг янги ўзбек шеъриятидаги илк ва сара намуналаридан бири сифатида кўрсатилиши мумкин. Ўтган асрнинг 20 – 30-йилларида кенг тарқалган “Қўшчи қўшиғи”, “Колхозчи қиз қўшиғи”, “Сувчи қўшиғи” тарзида яратилган шеърларнинг аксарияти И.л.га мансуб этилиши мумкин. Шеърнинг бу кўриниши 60-йиллардан бошлаб, айниқса, кенг тарқалди: “Ҳамза” (А.Орипов), “Абдулла Набиев” (Э.Воҳидов). 70 – 80-йиллар шеъриятида янада фаоллашган И.л.нинг асосий қаҳрамонлари тарихий шахслар бўлиб қолди: мавжудликнинг мангу муаммолари, миллат ва юрт тақдири масалалари, жамиятнинг жорий ҳолати уларнинг кўзи билан кўрилди ва баҳоланди. Х.Давроннинг “Тўмариснинг кўзлари” шеърий тўплами, У.Азимнинг “Тушларингизга кирадиган кўзлар” туркуми аксар шундай шеърлардан таркиб топган бўлиб, улар миллий ўзликни англаш жараёнида муҳим аҳамият касб этди.