Ilhom

Ilhom (ar. الهام – yedirmoq, ruhlantirmoq) – sanʼatkor ruhiyatida yuzaga keluvchi ijodiy-ruhiy holat, ijodiy faoliyatning yuksak zavq bilan, koʻngilli va yengil kechishini taʼmin etuvchi koʻtarinki ishchan kayfiyat. Ijodkor kishilarda kuzatiluvchi mazkur holat odamlarga qadimdayoq maʼlum boʻlganki, uni turlicha izohlashga harakat qilganlar. Jumladan, qadimgi yunonlar I. muzalar – ayol qiyofasidagi ilohiy mavjudotlar tomonidan beriladi deb hisoblaganlar, Sharqda ham I.ni gʻaybdan deyishga moyillik kuchli boʻlgan: hozirda ham tez-tez tilga olinadigan “ilhom parisi” qabilidagi gaplar shuning izlaridir. Albatta, I. onlarini, uning yuzaga kelishini mantiqiy izchillikda tushuntirib berish qiyin. Biroq shunisi aniqqi, I. ijodiy qobiliyatga ega shaxsning ijodiy-ruhiy faoliyatidagi muayyan bir bosqich boʻlib, ushbu onlarda bunga qadar pishib-yetilib kelgan jarayon tezlashadi; ijodkorning umumiy ruhiy quvvati ortadi: aqliy va hissiy mushohada tezligi oshadi, xotira maksimal jonlanadi, narsa-hodisalar orasidagi assotsiativ aloqalarni ilgʻay olish qobiliyati, nigoh oʻtkirligi, taʼsirchanlik kuchayadi, ijodiy tasavvur koʻlami kengayadi. Ayni shu damlarda ijodiy jarayon koʻngilli, oson va mahsuldor kechadi – asar goʻyo “quyulib” keladi. Demak, I.ni gʻaybdan kelgan narsa sifatidagina emas, balki sanʼatkor ongiyu qalbida kechgan ijodiy-ruhiy jarayonning eng yuksak nuqtasi, tugʻma imkoniyatlari oʻta kuchaygan, bir nuqtaga yigʻilgan holda estetik obyektga yoʻnalgan palla sifatida ham tushunish mumkin.

Илҳом (ар. الهام – едирмоқ, руҳлантирмоқ) – санъаткор руҳиятида юзага келувчи ижодий-руҳий ҳолат, ижодий фаолиятнинг юксак завқ билан, кўнгилли ва енгил кечишини таъмин этувчи кўтаринки ишчан кайфият. Ижодкор кишиларда кузатилувчи мазкур ҳолат одамларга қадимдаёқ маълум бўлганки, уни турлича изоҳлашга ҳаракат қилганлар. Жумладан, қадимги юнонлар И. музалар – аёл қиёфасидаги илоҳий мавжудотлар томонидан берилади деб ҳисоблаганлар, Шарқда ҳам И.ни ғайбдан дейишга мойиллик кучли бўлган: ҳозирда ҳам тез-тез тилга олинадиган “илҳом париси” қабилидаги гаплар шунинг изларидир. Албатта, И. онларини, унинг юзага келишини мантиқий изчилликда тушунтириб бериш қийин. Бироқ шуниси аниққи, И. ижодий қобилиятга эга шахснинг ижодий-руҳий фаолиятидаги муайян бир босқич бўлиб, ушбу онларда бунга қадар пишиб-етилиб келган жараён тезлашади; ижодкорнинг умумий руҳий қуввати ортади: ақлий ва ҳиссий мушоҳада тезлиги ошади, хотира максимал жонланади, нарса-ҳодисалар орасидаги ассоциатив алоқаларни илғай олиш қобилияти, нигоҳ ўткирлиги, таъсирчанлик кучаяди, ижодий тасаввур кўлами кенгаяди. Айни шу дамларда ижодий жараён кўнгилли, осон ва маҳсулдор кечади – асар гўё “қуюлиб” келади. Демак, И.ни ғайбдан келган нарса сифатидагина эмас, балки санъаткор онгию қалбида кечган ижодий-руҳий жараённинг энг юксак нуқтаси, туғма имкониятлари ўта кучайган, бир нуқтага йиғилган ҳолда эстетик объектга йўналган палла сифатида ҳам тушуниш мумкин.