Ilmi aruz

Ilmi aruz (ar. علم العروض – aruz ilmi) – mumtoz adabiyotshunoslikning tarkibiy qismi, aruz sheʼr tizimining oʻziga xos qonuniyatlarini oʻrganuvchi soha, aruzshunoslik. I.a.ning asoschisi sifatida IX asrda yashagan arab olimi Halil ibn Ahmad eʼtirof etiladi. Arab adabiyoti zaminida paydo boʻlgan aruz sheʼr tizimi oʻtgan asrlar davomida maxsus oʻrganilib, alohida ilm sifatida takomillashib bordi, aruz nazariyasiga doir koʻplab tadqiqotlar yaratildi. Halil ibn Ahmaddan keyin arab aruzshunosligida Ibn Usmon Maziniy, Imom Ahmad ibn Abdurabbih, Ibn al-Xatib at-Tabriziy; fors aruzshunosligida Mavlono Yusuf Nishoburiy, Rashididdin Votvot, Shams Qays, Nosiriddin Tusiy, Salmon Savojiy, Abdurahmon Jomiy; turkiy aruzshunoslikda Alisher Navoiy, Zahiriddin Muhammad Bobur, Shayx Ahmad Xudoydod Taroziy kabi olimlar yaratgan asarlar I.a.ning rivojiga ulkan hissa boʻlib qoʻshilgan. Bundan tashqari, Abu Nasr Farobiy, Abu Ali ibn Sino, Abul Qosim Zamahshariy, Abu Yaʼqub Yusuf ibn Abubakr Sakkokiy kabi allomalarning boshqa masalalarga bagʻishlangan risolalarida ham aruzga oid qimmatli fikr-mulohazalar bildirilganki, I.a. rivojida ularning ham sezilarli ulushi borligi eʼtirof etiladi. Hozirgi oʻzbek adabiyotshunosligida ham aruz masalalari atroflicha tadqiq etilgan: oʻtgan asrning 20-yillarida Fitrat boshlab bergan aruzshunoslik bobidagi izlanishlarni keyinchalik S.Mirzayev, A.Rustamov, U.Toʻychiyev, S.Hasanov, A.Hojiahmedov, A.Aʼzamov kabi koʻplab olimlar muvaffaqiyatli davom ettirdilar.

Илми аруз (ар. علم العروض – аруз илми) – мумтоз адабиётшуносликнинг таркибий қисми, аруз шеър тизимининг ўзига хос қонуниятларини ўрганувчи соҳа, арузшунослик. И.а.нинг асосчиси сифатида IX асрда яшаган араб олими Ҳалил ибн Аҳмад эътироф этилади. Араб адабиёти заминида пайдо бўлган аруз шеър тизими ўтган асрлар давомида махсус ўрганилиб, алоҳида илм сифатида такомиллашиб борди, аруз назариясига доир кўплаб тадқиқотлар яратилди. Ҳалил ибн Аҳмаддан кейин араб арузшунослигида Ибн Усмон Мазиний, Имом Аҳмад ибн Абдураббиҳ, Ибн ал-Хатиб ат-Табризий; форс арузшунослигида Мавлоно Юсуф Нишобурий, Рашидиддин Вотвот, Шамс Қайс, Носириддин Тусий, Салмон Савожий, Абдураҳмон Жомий; туркий арузшуносликда Алишер Навоий, Заҳириддин Муҳаммад Бобур, Шайх Аҳмад Худойдод Тарозий каби олимлар яратган асарлар И.а.нинг ривожига улкан ҳисса бўлиб қўшилган. Бундан ташқари, Абу Наср Фаробий, Абу Али ибн Сино, Абул Қосим Замаҳшарий, Абу Яъқуб Юсуф ибн Абубакр Саккокий каби алломаларнинг бошқа масалаларга бағишланган рисолаларида ҳам арузга оид қимматли фикр-мулоҳазалар билдирилганки, И.а. ривожида уларнинг ҳам сезиларли улуши борлиги эътироф этилади. Ҳозирги ўзбек адабиётшунослигида ҳам аруз масалалари атрофлича тадқиқ этилган: ўтган асрнинг 20-йилларида Фитрат бошлаб берган арузшунослик бобидаги изланишларни кейинчалик С.Мирзаев, А.Рустамов, У.Тўйчиев, С.Ҳасанов, А.Ҳожиаҳмедов, А.Аъзамов каби кўплаб олимлар муваффақиятли давом эттирдилар.