Ilmi badiʼ

Ilmi badiʼ (ar. علم البديع – chiroyli soʻzlash, goʻzal, nafis, nodir, ajoyib; badiiyat ilmi) – mumtoz adabiyotshunoslikning tarkibiy qismi, nutqqa bezak beruvchi sanʼatlar, ularning oʻziga xos jihatlari, tasniflanishi, asar badiiyatini belgilash, estetik funksiyasini oshirish, fikrni goʻzal va mazmunli ifodalashdagi oʻrni kabi masalalarni oʻrganuvchi soha. I.b.ning oʻrganish obyekti boʻlgan nutqni goʻzal qiluvchi badiiy usul va vositalar umumiy nom bilan sanoyiʼ (q.) deb yuritiladi. Atoulloh Husayniy nutqni goʻzal qiluvchi vositalarni ikki turga – zotiy goʻzalliklar va oriziy goʻzalliklarga boʻladi. Zotiy goʻzalliklar deganda, nutqning tabiiy goʻzalligi tushunilib, Atoulloh Husayniy taʼrifiga koʻra, ular “dilbarlarning tabiiy husni yangligʻdir”. Yaʼni bunda nutqqa atayin bezak berilmaydi, nutqni bezash uchun ishlatilayotgan vositalar (soʻz, ibora, tasviriy ifoda va sh.k.)dan tabiiy holicha foydalaniladi. Ulardan farqli oʻlaroq, oriziy goʻzalliklar nutqni bezash uchun atayin hosil qilinadi. Atoulloh Husayniy nutq goʻzalliklarining birinchi turi ilmi balogʻaning, ikkinchi turi esa ilmi badiʼning obyekti ekanligini taʼkidlaydi. Shuningdek, lirik janrlarning oʻziga xos jihatlarini tadqiq qilish ham I.b.ning vazifasi hisoblangan. Shuni ham aytish kerakki, I.b.ga oid risolalarda obyekt doim ham qatʼiy cheklab olinmaydi: ularda, koʻpincha, ilmi balogʻa, ilmi qofiya, ilmi aruz masalalari ham yoritilaveradi (mas., A.Husayniy. “Badoyi us-sanoyiʼ”).

I.b.ga oid dastlabki asarlar arab tilida yaratilgan boʻlib, ular sirasiga IX – X asrlarga mansub Nasr binni Hasanning “Mahosin ul-kalom”, Ibn Moʻʼtazning “Kitob ul-badeʼ”, Qudama ibn Jaʼfarning “Naqd ush-sheʼr” kabi risolalari kiradi. Keyinroq, XI asrdan boshlab, fors tilida I.b.ga oid qator asarlar yaratildiki, uning keyingi rivoji fors adabiyoti bilan bogʻliq holda kechdi. Jumladan, Umar Roduyoniyning “Tarjimon ul-balogʻa”, Rashididdin Votvotning “Hadoyiq us-sehr”, Qays Roziyning “Al-moʻʼjam”, Atoulloh Husayniyning “Badoyi us-sanoyiʼ”, Vohid Tabriziyning “Jamʼi muxtasar” kabi asarlari I.b. rivojida muhim oʻrin tutgan moʻʼtabar manbalar sanaladi. Turkiy tildagi I.b.ga oid ilk asar sifatida Shayx Ahmad Xudoydod Taroziyning XV asrda yaratilgan “Funun ul-balogʻa” risolasi eʼtirof etiladi. XX asrdan boshlab oʻzbek adabiyotshunosligida I.b.ga oid masalalar keng koʻlamda, tarixiy-nazariy aspektda atroflicha tadqiq qilina boshladi. Oʻtgan asrning 20-yillarida Fitrat, A.Saʼdiy kabi adabiyotshunoslarning bu borada boshlagan ishlari A.Hayitmetov, A.Rustamov, Yo.Ishoqov, B.Sarimsoqov, V.Rahmonov, A.Hojiahmedov kabi koʻplab olimlar tomonidan davom ettirildi va sezilarli yutuqlarga erishildi.

Илми бадиъ (ар. علم البديع – чиройли сўзлаш, гўзал, нафис, нодир, ажойиб; бадиият илми) – мумтоз адабиётшуносликнинг таркибий қисми, нутққа безак берувчи санъатлар, уларнинг ўзига хос жиҳатлари, таснифланиши, асар бадииятини белгилаш, эстетик функциясини ошириш, фикрни гўзал ва мазмунли ифодалашдаги ўрни каби масалаларни ўрганувчи соҳа. И.б.нинг ўрганиш объекти бўлган нутқни гўзал қилувчи бадиий усул ва воситалар умумий ном билан санойиъ (қ.) деб юритилади. Атоуллоҳ Ҳусайний нутқни гўзал қилувчи воситаларни икки турга – зотий гўзалликлар ва оризий гўзалликларга бўлади. Зотий гўзалликлар деганда, нутқнинг табиий гўзаллиги тушунилиб, Атоуллоҳ Ҳусайний таърифига кўра, улар “дилбарларнинг табиий ҳусни янглиғдир”. Яъни бунда нутққа атайин безак берилмайди, нутқни безаш учун ишлатилаётган воситалар (сўз, ибора, тасвирий ифода ва ш.к.)дан табиий ҳолича фойдаланилади. Улардан фарқли ўлароқ, оризий гўзалликлар нутқни безаш учун атайин ҳосил қилинади. Атоуллоҳ Ҳусайний нутқ гўзалликларининг биринчи тури илми балоғанинг, иккинчи тури эса илми бадиънинг объекти эканлигини таъкидлайди. Шунингдек, лирик жанрларнинг ўзига хос жиҳатларини тадқиқ қилиш ҳам И.б.нинг вазифаси ҳисобланган. Шуни ҳам айтиш керакки, И.б.га оид рисолаларда объект доим ҳам қатъий чеклаб олинмайди: уларда, кўпинча, илми балоға, илми қофия, илми аруз масалалари ҳам ёритилаверади (мас., А.Ҳусайний. “Бадойи ус-санойиъ”).

И.б.га оид дастлабки асарлар араб тилида яратилган бўлиб, улар сирасига IX – X асрларга мансуб Наср бинни Ҳасаннинг “Маҳосин ул-калом”, Ибн Мўътазнинг “Китоб ул-бадеъ”, Қудама ибн Жаъфарнинг “Нақд уш-шеър” каби рисолалари киради. Кейинроқ, XI асрдан бошлаб, форс тилида И.б.га оид қатор асарлар яратилдики, унинг кейинги ривожи форс адабиёти билан боғлиқ ҳолда кечди. Жумладан, Умар Родуёнийнинг “Таржимон ул-балоға”, Рашидиддин Вотвотнинг “Ҳадойиқ ус-сеҳр”, Қайс Розийнинг “Ал-мўъжам”, Атоуллоҳ Ҳусайнийнинг “Бадойи ус-санойиъ”, Воҳид Табризийнинг “Жамъи мухтасар” каби асарлари И.б. ривожида муҳим ўрин тутган мўътабар манбалар саналади. Туркий тилдаги И.б.га оид илк асар сифатида Шайх Аҳмад Худойдод Тарозийнинг XV асрда яратилган “Фунун ул-балоға” рисоласи эътироф этилади. ХХ асрдан бошлаб ўзбек адабиётшунослигида И.б.га оид масалалар кенг кўламда, тарихий-назарий аспектда атрофлича тадқиқ қилина бошлади. Ўтган асрнинг 20-йилларида Фитрат, А.Саъдий каби адабиётшуносларнинг бу борада бошлаган ишлари А.Ҳайитметов, А.Рустамов, Ё.Исҳоқов, Б.Саримсоқов, В.Раҳмонов, А.Ҳожиаҳмедов каби кўплаб олимлар томонидан давом эттирилди ва сезиларли ютуқларга эришилди.