Iqtibos

Iqtibos (ar. اقتباس – ilm oʻzlashtirmoq, oʻzaro foydalanmoq) – mumtoz adabiyotdagi sheʼriy sanʼat. Keng maʼnoda I. “bir soʻz yoki yozuvni boʻlgani kabi yo qisqartirib olmoq. Biridan ilman istifoda etmoq... Soʻz orasida Qurʼoni Karimdan yoxud Hadisi Sharifdan yo boshqa maqbul asarlardan bir jumlaning toʻliq yoki qisman oz tasarruf ila yoxud tasarrufsiz olinishi”ni anglatadi va bu maʼnosida I. sitata (q.) bilan sinonimdir. Sheʼriy sanʼat sifatida esa I. “Qurʼon yo hadisdin bir nimani aning Qurʼon yoki hadisdin olingʻanigʻa ishora boʻlmagʻan tarzda kalomgʻa kiritmaktin iborattur” (Atoullo Husayniy). Yaʼni I. sanʼati Qurʼon va hadis ilmi bilan bogʻliq boʻlib, ijodkorning oʻz fikrini shu ikki moʻʼtabar manbaga tayanib asoslashini anglatadi. I. sanʼati mumtoz adabiyotimizda keng qoʻllangan boʻlib, uning ikki navi mavjud. Birinchi navida oyat yoki hadis aynan keltiriladi va “darj” deb yuritiladi. Oyat yoki hadisni aynan emas, balki tarjimasi yoki mazmunini keltirish esa “hall” deb ataladi. Demak, umumlashtirib aytish mumkinki, baytda oyat yoki hadisni hech qanday ishorasiz aynan keltirish ham, baytga oyat yoki hadisning mazmunini singdirib yuborish ham I. sanaladi. Oyat yoki hadisni baytga kiritishdan murod shunchaki bezak berish emas, balki muayyan gʻoyaviy-estetik maqsad (fikrni tasdiqlash, quvvatlantirish, kuchaytirish va sh.k.) bilan amalga oshadi va lirik qahramon fikr-kechinmalarini yorqin ifodalashga xizmat qiladi. Mas., Haziniyning:

Xudovando, Haziniyning gunohin magʻfirat aylab,

Ki, doxili jannat "min taxtih-al-anhar" boʻlgʻaymu? –

baytidagi “min taxtih-al-anhar”(“ostilaridan daryolar oqib turuvchi”) jumlasi Qurʼoni Karimning “Baqara” surasi 25-oyatidan olingan. Mazkur oyat (tarjimasi)da shunday deyiladi: "Iymon keltirib, yaxshi amal qilgan zotlarga xushxabar beringki, ular uchun ostilaridan daryolar oqib turuvchi bogʻlar. Qachon oʻsha bogʻlarning biror mevasidan bahramand boʻlsalar, «Ilgari totib koʻrgan narsamizku»,– deyishadi. Zero, ularga surati bir-biriga oʻxshagan mevalar beriladi. Va ular uchun jannatda pokiza juftlar bordur. U zotlar jannatda abadiy qolajaklar". Yaʼni bu oʻrinda I. lirik qahramonning ayni damdagi ruhiy holatini yorqin ifodalaydi. Xudoga iltijo etayotgan lirik qahramon oʻzining osiy banda ekanini biladi, shunga qaramay, umidvorlik bilan yashaydi, chunki Allohning karami kengligiga inonadi, undan magʻfirat tilab, oʻzini sevimli bandalari, jannatda abadiy qoluvchi zotlar qatoriga qoʻshishidan umidvor boʻladi. Albatta, shoir baytda aytmoqchi boʻlgan fikrlar, uning ayni damdagi oʻy-hislari I. orqali ishora qilingan manbadan xabardor kishilarga koʻproq tushunarlidir.

Иқтибос (ар. اقتباس – илм ўзлаштирмоқ, ўзаро фойдаланмоқ) – мумтоз адабиётдаги шеърий санъат. Кенг маънода И. “бир сўз ёки ёзувни бўлгани каби ё қисқартириб олмоқ. Биридан илман истифода этмоқ... Сўз орасида Қуръони Каримдан ёхуд Ҳадиси Шарифдан ё бошқа мақбул асарлардан бир жумланинг тўлиқ ёки қисман оз тасарруф ила ёхуд тасарруфсиз олиниши”ни англатади ва бу маъносида И. цитата (қ.) билан синонимдир. Шеърий санъат сифатида эса И. “Қуръон ё ҳадисдин бир нимани анинг Қуръон ёки ҳадисдин олинғаниға ишора бўлмаған тарзда каломға киритмактин ибораттур” (Атоулло Ҳусайний). Яъни И. санъати Қуръон ва ҳадис илми билан боғлиқ бўлиб, ижодкорнинг ўз фикрини шу икки мўътабар манбага таяниб асослашини англатади. И. санъати мумтоз адабиётимизда кенг қўлланган бўлиб, унинг икки нави мавжуд. Биринчи навида оят ёки ҳадис айнан келтирилади ва “дарж” деб юритилади. Оят ёки ҳадисни айнан эмас, балки таржимаси ёки мазмунини келтириш эса “ҳалл” деб аталади. Демак, умумлаштириб айтиш мумкинки, байтда оят ёки ҳадисни ҳеч қандай ишорасиз айнан келтириш ҳам, байтга оят ёки ҳадиснинг мазмунини сингдириб юбориш ҳам И. саналади. Оят ёки ҳадисни байтга киритишдан мурод шунчаки безак бериш эмас, балки муайян ғоявий-эстетик мақсад (фикрни тасдиқлаш, қувватлантириш, кучайтириш ва ш.к.) билан амалга ошади ва лирик қаҳрамон фикр-кечинмаларини ёрқин ифодалашга хизмат қилади. Мас., Ҳазинийнинг:

Худовандо, Ҳазинийнинг гуноҳин мағфират айлаб,

Ки, дохили жаннат "мин тахтиҳ-ал-анҳар" бўлғайму? –

байтидаги “мин тахтиҳ-ал-анҳар”(“остиларидан дарёлар оқиб турувчи”) жумласи Қуръони Каримнинг “Бақара” сураси 25-оятидан олинган. Мазкур оят (таржимаси)да шундай дейилади: "Иймон келтириб, яхши амал қилган зотларга хушхабар берингки, улар учун остиларидан дарёлар оқиб турувчи боғлар. Қачон ўша боғларнинг бирор мевасидан баҳраманд бўлсалар, «Илгари тотиб кўрган нарсамизку»,– дейишади. Зеро, уларга сурати бир-бирига ўхшаган мевалар берилади. Ва улар учун жаннатда покиза жуфтлар бордур. У зотлар жаннатда абадий қолажаклар". Яъни бу ўринда И. лирик қаҳрамоннинг айни дамдаги руҳий ҳолатини ёрқин ифодалайди. Худога илтижо этаётган лирик қаҳрамон ўзининг осий банда эканини билади, шунга қарамай, умидворлик билан яшайди, чунки Аллоҳнинг карами кенглигига инонади, ундан мағфират тилаб, ўзини севимли бандалари, жаннатда абадий қолувчи зотлар қаторига қўшишидан умидвор бўлади. Албатта, шоир байтда айтмоқчи бўлган фикрлар, унинг айни дамдаги ўй-ҳислари И. орқали ишора қилинган манбадан хабардор кишиларга кўпроқ тушунарлидир.