Inversiya

Inversiya (lot. inversion – agʻdarish, oʻrnini almashtirish) – gap boʻlaklarining odatdagi tartibini oʻzgartirish asosida yuzaga keluvchi sintaktik usul, stilistik figura. I. gapdagi biron bir soʻz yoki soʻz birikmasi (gapning bir qismi)ni emfatik yoki mantiqan ajratish, sheʼriy nutqni ritmik-intonatsion jihatdan tashkil etish (qofiyalanuvchi soʻzni kerak oʻringa oʻtkazish) kabi maqsadlarda qoʻllanadi. I. sheʼriy nutqda eng koʻp qoʻllanuvchi, deyarli barcha sheʼrlarda uchraydigan sintaktik usuldir. I. maʼno urgʻusi tushayotgan soʻzni taʼkidlab koʻrsatish, uni misradagi urgʻuli pozitsiya – koʻproq misra oxiriga surish imkonini beradi. Mas., A.Oripovning: “Ulugʻvor bir qudrat bilan Chayqaladi choʻng dengiz”,– satrlari sintaktik sathdagi normadan ogʻish boʻlmagan holda “Choʻng dengiz ulugʻvor qudrat bilan chayqaladi” tarzida berilishi kerak. I. hodisasining yuz berishi natijasida “qudrat bilan” soʻz qoʻshilmasi va “dengiz” soʻzi misralarda urgʻuli pozitsiyaga oʻtadi, ayni shu soʻzlarga maʼno urgʻusining tushishi muallif ijodiy niyatiga, sheʼr mazmuni va emotsional tonalligiga muvofiq keladi. Sheʼrning keyingi satrlari – “Qancha ogʻir harsang toshlar Tubda unga choʻkkan tiz” – I.ning ritmik-intonatsion funksiyalari ham borligini koʻrsatadi. Odatdagi tartibda bu misralar “Tubda unga qancha ogʻir toshlar tiz choʻkkan” shaklida boʻlishi lozim edi. Inversiya natijasida, birinchidan, ifodalash koʻzlangan mazmun uchun eng muhim soʻzlar (“harsang toshlar”, “tiz choʻkkan”) urgʻuli pozitsiyaga oʻtkaziladi, ikkinchidan, “dengiz” va “tiz” soʻzlari qofiyalanadi. Oʻxshashlik asosida sintaktik I. bilan bir qatorda baʼzan kompozitsion I. haqida ham gapiriladiki, bunda syujetda voqealarning yuz berish tartibiga mos boʻlmagan tarzda joylashishi (yaʼni davriy jihatdan avval yuz bergan voqeaning keyin tasvirlanishi) nazarda tutiladi.

Инверсия (лот. inversion – ағдариш, ўрнини алмаштириш) – гап бўлакларининг одатдаги тартибини ўзгартириш асосида юзага келувчи синтактик усул, стилистик фигура. И. гапдаги бирон бир сўз ёки сўз бирикмаси (гапнинг бир қисми)ни эмфатик ёки мантиқан ажратиш, шеърий нутқни ритмик-интонацион жиҳатдан ташкил этиш (қофияланувчи сўзни керак ўринга ўтказиш) каби мақсадларда қўлланади. И. шеърий нутқда энг кўп қўлланувчи, деярли барча шеърларда учрайдиган синтактик усулдир. И. маъно урғуси тушаётган сўзни таъкидлаб кўрсатиш, уни мисрадаги урғули позиция – кўпроқ мисра охирига суриш имконини беради. Мас., А.Ориповнинг: “Улуғвор бир қудрат билан Чайқалади чўнг денгиз”,– сатрлари синтактик сатҳдаги нормадан оғиш бўлмаган ҳолда “Чўнг денгиз улуғвор қудрат билан чайқалади” тарзида берилиши керак. И. ҳодисасининг юз бериши натижасида “қудрат билан” сўз қўшилмаси ва “денгиз” сўзи мисраларда урғули позицияга ўтади, айни шу сўзларга маъно урғусининг тушиши муаллиф ижодий ниятига, шеър мазмуни ва эмоционал тоналлигига мувофиқ келади. Шеърнинг кейинги сатрлари – “Қанча оғир ҳарсанг тошлар Тубда унга чўккан тиз” – И.нинг ритмик-интонацион функциялари ҳам борлигини кўрсатади. Одатдаги тартибда бу мисралар “Тубда унга қанча оғир тошлар тиз чўккан” шаклида бўлиши лозим эди. Инверсия натижасида, биринчидан, ифодалаш кўзланган мазмун учун энг муҳим сўзлар (“ҳарсанг тошлар”, “тиз чўккан”) урғули позицияга ўтказилади, иккинчидан, “денгиз” ва “тиз” сўзлари қофияланади. Ўхшашлик асосида синтактик И. билан бир қаторда баъзан композицион И. ҳақида ҳам гапириладики, бунда сюжетда воқеаларнинг юз бериш тартибига мос бўлмаган тарзда жойлашиши (яъни даврий жиҳатдан аввал юз берган воқеанинг кейин тасвирланиши) назарда тутилади.