Ishtiqoq

Ishtiqoq (ar. اشتقاق – yorish, boʻlish, soʻzdan soʻzni ajratmoq) – mumtoz adabiyotdagi sheʼriy sanʼat, sheʼr yoki nasrda bir oʻzakdan tashkil topgan soʻzlarni ishlatish. I. sanʼatida nasrda bir jumla ichida, sheʼriyatda bir bayt, ruboiy, tuyuq, gʻazal yoki qasida doirasida oʻzakdosh soʻzlar ikki yoki undan ortiq oʻrinda keltiriladi. I.dan murod oʻzakdosh soʻzlarni shunchaki keltirib sheʼrga bezak berish emas, bunda oʻzakdosh soʻzlar orasidagi maʼno aloqadorligi asosida mazmunni tiniq va teran, xushohang ifodalash kabi muhim estetik samaralar koʻzlanadi. Mas., Navoiyning:

Figʻonkim, koʻnglim olgʻon dilbarim dildorligʻ bilmas,

Bilur oshiqni gʻamgin qilmoqu gʻamxorlik bilmas,–

baytida “dilbar – dildor”, “gʻamgin – gʻamxorlik” oʻzakdosh juftliklari bir-biriga qarshi qoʻyiladi va shu asosda oshiqning iztiroblari yorqin ifoda etiladi. Ayrim hollarda I. takrir (yoki radd)ga oʻxshasa-da, ularni farqlash joiz. Mas., Navoiyning:

Sarvinozim gul chogʻi gulshanga kirdi, ey nasim,

Ham oni yelpiyu ham gul yafrogʻin boshiga soch, –

baytida “gul chogʻi”, “gulshan”, “gul yafrogʻi” qatoridagi soʻzlar oʻzakdosh emasdek, bu oʻrinda sheʼriy sanʼat oʻzakdosh soʻzlarni emas, balki “gul” soʻzi takrori asosida yuzaga chiqayotgandek tuyulishi va bu oʻrinda I. emas, takrir sanʼati qoʻllangan, degan yanglish xulosaga kelib qolish mumkin. Holbuki, “gul chogʻi” maʼlum bir paytni (gullash vaqtini), “gul yafrogʻi” esa narsani (“gulbarg”) anglatuvchi qoʻshma soʻzlar boʻlib, ular morfologik usulda yasalgan “gulshan” soʻzi bilan oʻzakdoshdir.

Иштиқоқ (ар. اشتقاق – ёриш, бўлиш, сўздан сўзни ажратмоқ) – мумтоз адабиётдаги шеърий санъат, шеър ёки насрда бир ўзакдан ташкил топган сўзларни ишлатиш. И. санъатида насрда бир жумла ичида, шеъриятда бир байт, рубоий, туюқ, ғазал ёки қасида доирасида ўзакдош сўзлар икки ёки ундан ортиқ ўринда келтирилади. И.дан мурод ўзакдош сўзларни шунчаки келтириб шеърга безак бериш эмас, бунда ўзакдош сўзлар орасидаги маъно алоқадорлиги асосида мазмунни тиниқ ва теран, хушоҳанг ифодалаш каби муҳим эстетик самаралар кўзланади. Мас., Навоийнинг:

Фиғонким, кўнглим олғон дилбарим дилдорлиғ билмас,

Билур ошиқни ғамгин қилмоқу ғамхорлик билмас,–

байтида “дилбар – дилдор”, “ғамгин – ғамхорлик” ўзакдош жуфтликлари бир-бирига қарши қўйилади ва шу асосда ошиқнинг изтироблари ёрқин ифода этилади. Айрим ҳолларда И. такрир (ёки радд)га ўхшаса-да, уларни фарқлаш жоиз. Мас., Навоийнинг:

Сарвинозим гул чоғи гулшанга кирди, эй насим,

Ҳам они елпию ҳам гул яфроғин бошига соч, –

байтида “гул чоғи”, “гулшан”, “гул яфроғи” қаторидаги сўзлар ўзакдош эмасдек, бу ўринда шеърий санъат ўзакдош сўзларни эмас, балки “гул” сўзи такрори асосида юзага чиқаётгандек туюлиши ва бу ўринда И. эмас, такрир санъати қўлланган, деган янглиш хулосага келиб қолиш мумкин. Ҳолбуки, “гул чоғи” маълум бир пайтни (гуллаш вақтини), “гул яфроғи” эса нарсани (“гулбарг”) англатувчи қўшма сўзлар бўлиб, улар морфологик усулда ясалган “гулшан” сўзи билан ўзакдошдир.